در طول زمان ، عنايت وتوجه مسلمانان به قرآن بيشتر مىشد ومسلمانان تغييراتى در خط ورسم آن ايجاد مىكردند ودر پايان قرن سوم بود كه رسمالخط قرآن به حد اعلاى زيبايى خود رسيد ، مردم در نوشتن قرآن با خطوط زيبا وبه كار بردن علايم ونشانهها بر يكديگر پيشى مىگرفتند . آنجا كه سر حرف « خ » را به عنوان علامت سكون حرف به كار بردند . اين عمل اشاره به آن داشت كه حرف ساكن ، أخف از حرف متحرّك است . وبرخى سر حرف « م » را براي علامت ساكن انتخاب كردند . براي حروف مشدّد ، علامت سهدندانه وبراي الفهاى وصل ، سر حرف « ص » معين شد . همچنين صنعت خط وحاشيهنگارى رو به پيشرفت گذاشت وبا ظرافت خاصي در مصحفها به كار برده شد « 1 » .
گفته شده است كه تقسيم قرآن به قسمتهاى دهگانه وپنجگانه وحزب وجزء وتعيين علامت ونشانه براي آنها ، بهموجب امر مأمون عباسى انجام گرفته است .
برخى گفتهاند كه حجاج به اين كار دست زد . أحمد بن الحسين گفته است : « حجاج ، قرّاء بصره را گرد آورده وگروهى از ميان آنان انتخاب كرد واز آنان خواست كه حروف قرآن را شمارش كنند . آنان در طىّ چهار ماه اين كار را به پايان رساندند ونشان دادند كه قرآن داراى 77439 كلمه و 323015 وبه قولي 340740 حرف است . نيمهء قرآن با كلمهء
« وَلْيَتَلَطَّفْ »
« 2 » در سورهء كهف مشخّص شده است . تعداد آيات قرآن 6236 آية مىباشد » .
معروف است كه تقسيم قرآن به 120 حزب وسى جزء ، براي تسهيل قرائت آن در مكتبخانهها وغيره بوده است « 3 » .
ولى أبو الحسن علىّ بن محمد سخاوى ( متوفاى 643 ) از دانشمندان بزرگ در أدب وفقه وقرائات كه در دمشق مىزيست ، در كتاب جمال القراء » تقسيمبندى قرآن را به 30 جزء وهر جزئي را به 12 قسمت ، كه مجموعا 360 قسمت باشد ، به دانشمند نامى أبو عثمان عمرو بن عبيد ( متوفاى 144 ) كه از شيوخ معتزله ومردى زاهد پيشه بود ، نسبت مىدهد ومىگويد كه أو با درخواست منصور ( خليفهء عباسى
هامش
( 1 ) تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ؛ ص 52 ، نقل از سلامة بن عياض ، المصباح .
( 2 ) كهف 18 : 19 .
( 3 ) ر . ك : البرهان ، ج 1 ، ص 252 - 249 .