به خط نسخ ، به دست خطّاط معروف محمّد بن علىّ بن الحسين بن مقله ( 328 - 272 ) نوشته شد . گفته شده است : وى اولين كسى است كه به خط ثلث ونسخ نوشت . أو كه در علم هندسه تخصص داشت ، با رسم حروف هندسي وبنا نهادن قواعد وأصول آن ، خط عربى اسلامى را تغيير داد وبدان زيبايى بخشيد .
اين كار منحصر به اوست وتاكنون در ميان أمت اسلامى خطّاطى با اين مهارت يافت نشده است . تعدادى از مخطوطات تاريخي ، مانند مصحف موجود در موزهء هرات در أفغانستان منسوب به اوست وگفتهاند كه أو دو بار قرآن را نوشت « 1 » .
خط نسخ عربى در قرن هفتم هجرى ، به دست ياقوت بن عبد اللّه موصلى ( متوفاى 689 ) به حدّ اعلاى كمال خود رسيد . أو با خط زيباى خود هفت مصحف نوشت . اين مصحفها با أنواع خطوط نوشته شده بود وپيشواى ديگر نويسندگان قرار گرفت « 2 » . كلّيه مصحفها تا قرن يازدهم هجرى بر شيوهء خط ياقوت نوشته مىشد . در أول قرن دوازدهم تركهاى عثمانى ، به خصوص پس از فتح مصر به دست سلطان سليم ، خط عربى اسلامى را مورد توجه قرار دادند وبه دست خطّاطان فارسي كه در امپراتورى عثمانى خدمت مىكردند در پيشبرد وتكميل اين خط كوشيدند . سلطان سليم تمام خطاطان ، نقاشان وهنرمندان را در پايتخت خود گرد آورد . اينان أنواع جديدى از خطوط عربى ، مانند خط رقعى ، خط ديواني ، خط طغرايى وخط اسلامبولى را پديد آوردند ، كه همچنان در نوشتهها متداول است .
برخى از خطّاطان عثمانى كه شهرت بسيار يافتند عبارتند از : حافظ عثمان ( متوفاى 1110 ) وسيد عبد اللّه أفندي ( متوفاى 1144 ) وأستاذ راسم ( متوفاى 1169 ) وأبو بكر ممتازبك مصطفى أفندي ، كه خط رقعى را اختراع كرد . اين خط از سهلترين وسادهترين خطوط عربى است . أو قواعد اين خط را وضع نمود واولين بار با اين خط كتابت كرد . أبو بكر ممتازبك در زمان سلطان عبد المجيد خان وبه سال 1280 هجرى اين خط را عرضه كرد .
هامش
( 1 ) الخط العربي الاسلامي ؛ ص 155 . الخطاط البغدادي ، ص 16 .
( 2 ) الخط العربي الاسلامي ؛ ص 171 . مصور الخط العربي ؛ ص 92 .