ظاهرا جملهء أخير گفتهء خود أوس است كه در دنبالهء بيان أصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه وآله وبه مناسبت ذكر كرده است . زيرا در آن زمان قرآن به صورت مصحف وترتيب يافته در نيامده بود ، تنها سورهها كامل شده بود وآنها را براي آسانتر شدن قرائت بر حسب أيام يا أوقات به قسمتهاى مساوى تقسيم مىنمودند .
قرآن در مراحل تكاملى خود
قرآن از صدر أول ، به خصوص از ناحيهء كتابت وزيبايى خط ، با گذشت زمان سير تكاملى داشته است . خطّاطان بزرگ ، در زيبايى قرآن وتكميل خط آن ، سهم بسزايى داشتهاند . نخستين كسى كه در راه تكميل كتابت مصحف وزيبايى خط آن قدم برداشت ، خالد بن أبي الهياج از أصحاب أمير المؤمنين علي عليه السّلام بود كه در حدود سال صدم هجرى درگذشته است . أو به خوشنويسى وداشتن خط زيبا معروف بود .
گفتهاند كه سعد ، مولا وحاجب وليد ، وى را براي كتابت مصحف وشعر واخبار در دربار وليد بن عبد الملك ( 96 - 86 ) استخدام كرد . أو كسى است كه پس از تجديد بنا وتوسعهء مسجد نبوي در مدينه ، به دست عمر بن عبد العزيز ، سورهء شمس را با طلا بر محراب آن مسجد نوشت . اين تجديد بنا به سال 90 هجرى پايان يافت « 1 » .
عمر بن عبد العزيز از خالد خواست كه مصحفى با همين خط براي أو بنويسد وأو مصحفى را با زيبايى تمام نوشت . عمر بن عبد العزيز آن را پذيرفت وبر أو آفرين گفت . اما خالد مبلغ زيادى را براي انجام اين كار مىخواست ، كه عمر از پرداخت آن خوددارى كرده ومصحف را به أو پس داد .
محمّد بن إسحاق ( ابن النديم ) مىگويد : « مصحفى را به خط خالد بن أبي الهياج از أصحاب علي عليه السّلام ديدم . اين مصحف در مجموعهء خطوط تاريخي محمد بن الحسين معروف به ابن أبي بعره بود كه پس از أو به عبد اللّه بن حانى رسيد » « 2 » .
خطاطان تا أواخر قرن سوم هجرى مصحفها را با خط كوفي مىنوشتند . از اين پس ، در أوايل قرن چهارم ، خط زيباى نسخ جاى خط كوفي را گرفت . اولين مصحف
هامش
( 1 ) تاريخ يعقوبي ؛ ج 3 ، ص 30 و 36 .
( 2 ) الفهرست ؛ ص 9 فن أول از مقالهء أول وص 46 فن أول از مقالهء دوم .