نقطههايى كه علامت حركت بوده با نقطههايى كه علامت اعجام است ، اشتباه نشود واين دو نوع نقطه از يكديگر تميز داده شوند .
جرجى زيدان مصحف نقطهدارى را به همين كيفيت در دار الكتب مصر ديده است . أو مىگويد : « اين مصحف نخست در مسجد عمرو بن عاص ، در مجاورت قاهره بوده واز كهنترين مصحفهاى جهان است . ورقهاى آن بزرگ وخط آن با مركب سياه نوشته شده ونقطههاى آن به رنگ قرمز است وهمانطور كه أبو الأسود توصيف كرده ، نقطههاى بالاى حروف علامت فتحه ونقطههاى زيرين علامت كسره ونقطههاى جلو حروف نشانهء ضمه است » « 1 » .
در اندلس ، مصحفها را با چهار رنگ مىنوشتند . رنگ سياه براي حروف ، رنگ قرمز براي نقطههايى كه علامت حركت بوده ، رنگ زرد براي همزهها ورنگ سبز براي الفهاى وصل به كار مىرفته است « 2 » .
آخرين تغييرات تكميلى
جلال الدين سيوطى گفته است : « در صدر أول ، نشانهء حركات حروف به صورت نقطه بوده است . نقطهء أول حروف علامت فتحه ونقطهء آخر حروف علامت ضمه ونقطهء زيرين حروف علامت كسره بشمار مىآمده است .
علايمى كه هماكنون براي بيان حركات حروف متداول است ومأخوذ از حروف مىباشد ، از ابتكارات خليل بن أحمد است . در اين روش علامت فتحه عبارت است از شكل مستطيلى كه در بالاى حروف گذارده مىشود وعلامت كسره به همين شكل ودر ذيل حروف به كار مىرود . علامت ضمه واو كوچكى است در بالاى حرف وتنوين بر حسب مفتوح بودن ويا مكسور بودن ويا مضموم بودن ، به وسيلهء دو علامت از نوع خود مشخص مىشود » . سيوطى اضافه مىكند : « اولين كسى كه همزه وتشديد را وضع كرد ، خليل بن أحمد بود » « 3 » .
هامش
( 1 ) تاريخ تمدن اسلامى ؛ ج 3 ، ص 61 .
( 2 ) الخط العربي الاسلامي ؛ ص 27 به نقل از : أبو عمرو عثمان بن سعيد دانى در المقنع في رسم المصاحف ونيز رجوع كنيد به : تاريخ القرآن ؛ ص 68 .
( 3 ) الاتقان ؛ ج 2 ، ص 171 . أبو عمرو الداني ، كتاب النقط ؛ ص 133 .