ابن مسعود براي سورهء برائت « بسم الله الرحمن الرحيم » ثبت شده بود . سپس مىنويسد :
نبايد آن را معتبر دانست « 1 » .
4 . اين مصحف در بسيارى از آيات وكلمات قرآني با مشهور مخالفت دارد ، زيرا ابن مسعود بر اين باور بود كه مىتوان كلمات قرآن را به مترادف آن تبديل كرد . أو مىگفت : « هرگاه كلمهاى بر شما دشوار باشد يا براي خواننده فهم آن مشكل آيد ، مىتوان آن را به كلمهء ديگر كه سهل وواضح است ومعناى آن را دارد ، تبديل كرد » .
أو كلمهء زخرف را به كلمهء ذهب ، وكلمهء عهن را به كلمهء صوف تبديل مىكرد . زيرا معناى هر دو كلمه در هر دو موضع يكى است . أو در تعليم يك نفر أعجمي كه تلفظ كلمهء أثيم بر وى دشوار بود ، تجويز كرد تا به جاى آن بگويد : « إنّ شجرة الزقوم طعام الفاجر » به جاى
« طَعامُ الْأَثِيمِ »
« 2 » .
5 . ابن مسعود در مصحف خود برخى كلمات را براي روشن شدن مراد آية به كلمات ديگر تبديل مىكرد . مثلا
« وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما »
« 3 » را به « . . .
فاقطعوا ايمانهما » تبديل كرد ، زيرا معلوم نبود مراد آية كدام دست است . ويا آيهء
« وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ »
« 4 » را به صورت « وأقيموا الوزن باللسان » ثبت كرده بود ، زيرا معتقد بود اقامهء وزن به واسطهء زبانهء ترازوست . ويا آية
« إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا »
« 5 » را « إني نذرت للرحمن صمتا . . . » ثبت كرده بود ، زيرا روزهء صمت ( سكوت ) نذر كرده بود « 6 » .
6 . أو أحيانا الفاظى را به منظور شرح وتفسير در ضمن جملهها وعبارات قرآن مىافزود . اينگونه زوائد تفسيري كه در كلام گذشتگان بسيار به چشم مىخورد ، در مواردى بود كه موجب اشتباه با نصّ قرآني نمىگرديد . مثلا در آيهء
« كانَ النَّاسُ أُمَّةً
هامش
( 1 ) الاتقان ؛ ج 1 ، ص 65 .
( 2 ) دخان 44 : 44 . ر . ك : حموى ، ياقوت ؛ معجم الأدباء ؛ ج 4 ، ص 193 . تفسير كبير رازي ؛ ج 1 ، ص 213 . تفسير طبري ؛ ج 15 ، ص 163 وج 23 ، ص 96 . تأويل مشكل القرآن ؛ ص 24 .
( 3 ) مائده 5 : 38 .
( 4 ) الرحمن 55 : 9 .
( 5 ) مريم 19 : 26 .
( 6 ) ر . ك : تفسير طبرسى ؛ ج 8 ، ص 421 . الكشّاف ؛ ج 1 ، ص 459 . أبو حامد غزالى ؛ احياء علوم الدين ؛ ج 2 ، ص 77 .
شمس الدين الذهبي ؛ تذكرة الحفاظ ؛ ج 1 ، ص 340 . الاتقان ؛ ج 1 ، ص 47 . صحيح بخارى ؛ ج 6 ، ص 228 .