واحِدَةً
[ فاختلفوا ]
فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ . . . »
« 1 » افزودن « فاختلفوا » براي روشن شدن اين مطلب بود كه بعثت أنبيا پس از اختلاف بوده است « 2 » . بنا بر نقل سيوطى از ابن مردويه ، ابن مسعود مىگفت : « در زمان پيامبر اين آية را اينگونه تلاوت مىكرديم :
« يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ
[ انّ عليا مولى المؤمنين ]
وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ . . . »
« 3 » از اين موارد در مصحف ابن مسعود بسيار است كه براي روشن شدن مفهوم آية ، بر آيات افزوده شده است . البتة اين افزودنها پرسشهايى از جمله مسألهء تحريف را مطرح كرده است . ولى بسيارى از اين نسبتها قطعي نيست واحتمال دخالت سياست در جعل ونسبت خلاف به ابن مسعود بسيار مىرود .
بهويژه كه وى مخالفتهايى با حكّام وقت داشت . از طرف ديگر مواردى از اين زيادتها جنبهء تفسيري وتوضيحي دارد ودر آن زمان بسيار متداول بوده است كه صحابه در كنار مصحف خود مطالب تفسيري را مىنوشتند ، وبه ديگران نقل مىكردند تا مفهوم وپيام آية در ميان مردم حفظ شود « 4 » .
مصحف ابىّ بن كعب
ويژگىهاى مصحف ابىّ بن كعب به شرح ذيل است :
1 . ترتيب سورههاى مصحف ابىّ بن كعب تقريبا همآهنگ با ترتيب مصحف ابن مسعود بود . جز آن كه سورهء يونس را پيش از دو سورهء انفال وبرائت قرار داده بود ونيز در تقديم وتأخير برخى سورهها با آن تفاوت داشت . تفاوت ديگرى كه با مصحف ابن مسعود داشت آن كه مشتمل بر سورهء حمد ومعوذتين بود .
2 . اين مصحف دو سوره به نامهاى خلع وحفد بيش از مصاحف ديگر دارد . اين دو دعاى قنوتاند وبه گمان اين كه از سورههاى قرآن است ، در قرآن درج شده است .
هامش
( 1 ) بقره 2 : 213 .
( 2 ) الكشّاف ؛ ج 1 ، ص 255 .
( 3 ) مائده 5 : 67 . ر . ك : الدر المنثور ؛ ج 2 ، ص 298 .
( 4 ) ر . ك : التمهيد ؛ ج 1 ، ص 322 - 320 .