فصل سوم جمع وتأليف قرآن
جمع وتأليف قرآن به شكل كنونى ، در يك زمان صورت نگرفته ، بلكه به مرور زمان وبه دست افراد وگروههاى مختلف انجام شده است . ترتيب ، نظم وعدد آيات در هر سوره در زمان حيات پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله وبا دستور آن بزرگوار انجام شده وتوقيفى است وبايد آن را تعبّدا پذيرفت ، وبه همان ترتيب در هر سوره تلاوت كرد .
هر سوره با فرودآمدن
« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
آغاز مىشد وآيات به ترتيب نزول در آن ثبت مىگرديد ، تا موقعى كه
« بِسْمِ اللَّهِ . . . »
ديگرى نازل مىشد وسورهء ديگرى آغاز مىگرديد . اين نظم طبيعي آيات بود . گاهى اتفاق مىافتاد پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله - با اشارهء جبرئيل - دستور مىداد تا آيهاى بر خلاف نظم طبيعي در سورهء ديگرى قرار داده شود ؛ مانند آيهء
« وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ »
« 1 » - كه گفتهاند از آخرين آيات نازل شده است - پيامبر صلّى اللّه عليه وآله دستور فرمود آن را بين آيات ربا وآيهء دين ، در سورهء بقره آيهء 281 ثبت كنند . بنابراين ثبت آيات در سورهها ، چه با نظم طبيعي يا نظم دستوري ، توقيفى است وبا نظارت ودستور خود پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله انجام گرفته است وبايد از آن پيروى نمود .
ولى دربارهء نظم وترتيب سورهها ميان أهل نظر اختلاف است . سيّد مرتضى علم الهدى وبسيارى از محققين واز معاصرين آيت اللّه خويى بر آنند كه قرآن همچنان كه هست ، در زمان حيات پيامبر صلّى اللّه عليه وآله شكل گرفته است . زيرا جماعتى قرآن
هامش
( 1 ) بقره 2 : 281 .