و يا « بعض اللاانسان ليس به حيوان » ، و هذا هو المطلوب الثانى ييعن منقوضة الموضوع پس با سه مرحله و استفاده از سه قانون هردو مطلوب را اثبات كرديم .
2 . سالبه كليه : طبق قاعدهاى كه براى نقض طرفين و نقض موضوع آورديم بايد گفت منقوضة الطرفين سالبه كليه يك سالبهء جزئيه و منقوضه الموضوع آن يك موجبهء جزئيه است ، مثلا اگر اين سالبه كليه ، « لا شيىء من الحديد بذهب » يا « لا شيىء من الانسان بشجر » صادق باشد بايد در نقض طرفين آن بتوان گفت : « بعض اللاحديد ليس بلا ذهب » و يا « بعض اللاانسان ليس بلا شجر » و در نقض موضوع آن بتوان گفت : « بعض اللاحديد ذهب » و يا « بعض اللاانسان شجر » و براى اثبات اين دو مدعا از برهان تحويل الاصل ، استفاده مىكنيم كه سه مرحله دارد :
1 . مفروض : « لا شى من الحديد بذهب » يا « لا شى من الانسان بشجر » ؛
2 . مدعا و مطلوب : « بعض اللاحديد ليس بلا ذهب » ، ( مدعاى اول و نقض طرفين ) ؛
مدعا و مطلوب : « بعض اللاحديد ذهب » ، ( مدعاى دوم و نقض موضوع ) .
3 . برهان : اگر سالبهء كليهء اصل ، يعنى : « لا شيىء من الحديد بذهب » صادق باشد لازمهاش اين است كه عكس مستوى آن نيز صادق باشد ، يعنى : « لا شيىء من الذهب بحديد » ، و اگر اين عكس مستوى صادق باشد ؛ يعنى : « بعض اللاحديد ليس بلا ذهب » و هذا هو المطلوب الاول كه منقوضه الطرفين سالبهء كليه ، يك سالبهء جزئيه است ، سپس اضافه مىكنيم كه اگر اين سالبهء جزئيه صادق باشد بايد نقض محمول آن نيز صدق كند و منقوضة المحمول سالبهء جزئيه يك موجبهء جزئيه است ، يعنى : « بعض اللاحديد ذهب » و هذا هو المطلوب الثانى ، پس نقض موضوع نيز كه يك موجبه جزئيه باشد بدست آمد ملاحظه فرموديد در هر مرحله از اين برهان از يك قاعدهاى كه سابقا مبرهن شده است استفاده كرديم ، مثلا در مرحله اول از عكس مستوى ، در مرحله دوم از عكس نقيض موافق و در مرحله سوم از نقض محمول مدد گرفتيم .
3 و 4 . سوم و چهارم از محصورات اربع عبارتند از موجبه جزييه و سالبه جزئيه كه ما مدعى هستيم اين دو قضيه داراى نقض طرفين و نقض موضوع لازم الصدق و دائم الصدق نيستند ؛ يعنى مثلا در موجبه جزئيه نقض طرفين نه به صورت موجبه جزئيه صادق است و نه به صورت موجبه كليه ، همچنين نقض موضوع آن نه به صورت سالبه جزئيه صدق مىكند و نه به صورت سالبهء كليّه ، متقابلا در سالبهء جزئيّه نقض طرفين آن نه
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 507
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٠٧