آزمايش موجبهء جزئيه است و از صدق جزئيه به صدق كليه نمىرسيم ( در مبحث تداخل )
ج . از راه عكس نقيض موافق : اگر « لا شىء من الانسان بشجر » صدق كند بايد عكس نقيض موافق آن ، يعنى سالبه جزئيه هم صدق كند ، اى : « بعض اللاشجر ليس بلا انسان » و اگر اين سالبه معدولة المحمول صدق كند ، بايد موجبه محصله آن نيز صدق كند ، اى : « بعض اللاشجر انسان » و اگر اين صدق كرد بايد عكس مستوى آن صدق كند ، اى : « بعض الانسان لا شجر » باز هم مىبينيم كه مطلوب ما موجبه كليه ولى نتيجه يك موجبه جزئيه است ، لذا منتج و مثمر نيست .
6 . عكس نقيض موافق و مخالف هريك از محصولات اربع را از طريق برهان كذب نقيض در باب خود مبرهن ساختيم اينك از طريقه تحويل الاصل استفاده كرده و عكس نقيض محصورات اربع را ( البته غير از موجبهء جزئيه كه حساب جدائى دارد و در تمرين هفتم مطرح خواهد شد ) ، به دست آوريد « 1 » ضمنا براى اين منظور فقط از دو قاعده نقض محمول و عكس مستوى بهره بگيريد .
جواب : ما تنها در موجبه كليه محاسبه مىكنيم ، شما در سالبه كليه و جزئيه نيز محاسبه كنيد .
مفروض : كل انسان حيوان . ( اصل )
مدعا : لا شىء من اللاحيوان به انسان . ( عكس نقيض مخالف )
برهان : اگر « كل انسان حيوان » صدق كند بايد نقض محمول آن نيز صدق كند ، يعنى : « لا شىء من الانسان بلا حيوان » و اگر اين سالبه كليه صدق كند بايد عكس مستوى آن نيز صدق كند ، اى : « لا شىء من اللاحيوان به انسان » به حكم كلّما صدق الاصل صدق العكس و هذا هو المطلوب .
مفروض : كل انسان حيوان . ( اصل )
مدعا : كل لا حيوان لا انسان . ( عكس نقيض مخالف )
برهان : اگر « كل انسان حيوان » صادق باشد بايد نقض محمول آن نيز صدق كند ، اى :
« لا شىء من الانسان بلا حيوان » و اگر اين صدق كند بايد عكس مستوى آن نيز صدق
هامش
( 1 ) . اين همان مطلبى است كه در اواخر تنبيه اول بدان اشاره شد كه از طريق تحويل الاصل در باب عكس نقيض نيز مىتوان استفاده كرد .