محمول در رابطه با بيان منقوضه المحمول سالبه كليه عنوان شد ) و مىگفتيم منقوضه المحموله سالبه كليه ، يك موجبه كليه است . مثلا « لا شىء من الانسان بشجر » ، نقض محمول مىشود به : « كل انسان لا شجر » و استدلال مىكنيم كه اگر اين موجبه كليه صادق نباشد بايد يك سالبه جزئيه كه نقيض آن است صدق كند : « بعض الانسان ليس بلا شجر » ، از طرفى « ليس و لا » نفى نفى و مساوى با ايجاب است ، پس بايد در كنار اين سالبه معدوله يك موجبه محصّله نيز صدق كند . اى « بعض الانسان شجر » و يا مثال « بعض الماء ليس بلا جامد » يا « بعض الماء جامد » و علت اين تحويل همان ، « سلب السلب ايجاب » يا « نفى النفى اثبات » است .
جواب تمرينات
1 . تا به حال در بيان نقض محمول موجبه كليه از شيوه جديد تحويل الاصل يا برهان مساوات استفاده مىكرديم كه دو مرحله بيشتر نداشت ، حال نقض محمول موجبهء كليه را از طريقه برهان نقيض و عكس مبرهن سازيد ؟
جواب : برهان نقيض و عكس سه مرحله دارد :
مرحله اول . مفروض الصدق : « كل انسان حيوان » . ( اصل )
مرحله دوم . مطلوب و مدعا : « لا شىء من الانسان بلا حيوان » . ( نقض محمول )
مرحله سوم . برهان : اگر سالبه كليه مذكور صدق نكند لازمهاش اين است كه نقيض آن صدق كند ( تا ارتفاع نقيضين نشود ) ، و نقيض آن عبارت است از : « بعض الانسان لا حيوان » و به مقتضاى تنبيه دوم اگر اين موجبه معدولة المحمول صدق كند بايد يك سالبه محصله نيز صدق كند ، اى : « بعض الانسان ليس به حيوان » و اگر اين سالبه محصله صدق كند لازم است قضيه : « كل انسان حيوان » كه نقيض آن است كذب باشد ( تا اجتماع نقيضين نشود ) و اين خلاف فرض است ، پس اين موجبهء كليه صادق و نقيض آن كاذب است و به دنبال آن معدولةاش نيز كاذب خواهد بود ، و نقيض معدوله صادق است :
« لا شىء من الانسان بلا حيوان » و هذا هو المطلوب .
2 . تا به حال نقض محمول سالبه جزئيه را نيز از طريق جديد « تحويل الاصل » يا « برهان مساوات » به دست آورديم ؛ اينك نقض محمول سالبه جزئيه را از طريق معروف برهان نقيض و عكس به دست اوريد ؟
جواب : اين برهان سه مرحله دارد :