كذب النقيض اثبات كرديم اينك آزمايش كنيد و ببينيد آيا از طريقه جديد « تحويل الاصل » يا « قياس مساوات » مىتوانيد نقض محمول آن را به دست آوريد يا نه ؟
در جواب بايد گفت : خير از اين طريقه ميسور نيست . بيان مطلب :
مفروض : « بعض الحيوان انسان » . ( اصل )
مدعا : « بعض الحيوان ليس بلانسان » . ( نقض محمول )
برهان : از راه عكس نقيض نميتوان وارد شد و گفت كه اگر « بعض الحيوان انسان » صادق بود بايد عكس نقيض موافق يا مخالف آن نيز صادق باشد . زيرا سابقا گفتيم :
موجبات در عكس نقيض ، حكم سالبهها در عكس مستوى را دارد . همانطورى كه سالبه جزئيه در عكس نقيض ، عكس لازم الصدق نداشت ، همچنين موجبهء جزئيه در عكس نقيض عكس لازم الصدق نداشت پس از عكس نقيض كه خبرى نيست ؛ از راه عكس مستوى هم به هيچوجه مطلوب حاصل نمىشود ، چون عكس : « بعض الحيوان انسان » مىشود : « بعض الانسان حيوان » حال آنكه مطلوب ما « بعض الحيوان ليس بلا انسان » است پس اين آزمايش ناموفق است .
5 . تا به حال براى نقض محمول سالبه كليه از برهان كذب نقيض استفاده كرديم ، آيا ممكن است از طريق تحويل اصل آن را مبرهن سازيد و ببينيد تجربه موفقى است يا خير ؟
جواب : خير ، موفق نيست ؛ چون مطلوب ما موجبه كليه است ولى نتيجه موجبه جزئيه مىشود و با مطلوب ما فاصله دارد . بيان مطلب :
مفروض الصدق : « لا شىء من الانسان بشجر » . ( اصل )
مطلوب : « كل انسان لا شجر » . ( منقوضة المحمول )
برهان ، الف . از راه عكس مستوى : اگر سالبهء كليهء اصل ، صادق باشد بايد در عكس مستوى آن ، سالبه كليه عكس صادق آيد ، اى : « لا شىء من الشجر به انسان » كه ربطى به آن موجبهء كليه معدولة المحمول ندارد ، پس منتج نيست .
ب . از راه عكس نقيض مخالف : اگر « لا شىء من الانسان بشجر » صادق باشد بايد عكس نقيض مخالف آن هم كه يك موجبه جزئيه است صادق باشد ، يعنى : « بعض اللاشجر انسان » و اين موجبه جزئيه در عكس مستوى به يك موجبه جزئيه ديگر صدق مىكند ، يعنى : « بعض الانسان لا شجر » ، مىبينيم كه مطلوب موجبه كليه ، ولى نتيجه
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 502
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٠٢