صادق خواهد بود ، مثلا : « بعض الحيوان انسان » نقض محمول مىشود به « بعض الحيوان ليس بلا انسان » يا « ليس كل حيوان لانسان » .
براى اثبات اين مطلب از برهان نقيض و عكس مدد مىگيريم :
اول . مفروض الصدق : « بعض الحيوان انسان » صادق است .
دوم . مدعا يا مطلوب : در نقض محمول اين قضيه ، يك سالبه جزئيه معدوله المحمول صادق است ، اى : « ليس كل حيوان لانسان » .
سوم . برهان : اگر اين سالبه جزئيه « بعض الحيوان ليس بلا انسان » در نقض محمول آن موجبه جزئيه صدق نكند حتما بايد نقيض آن صادق آيد و گرنه ارتفاع نقيضين پيش مىآيد كه باطل است . نقيض سالبه جزئيه يك موجبه كليه است ، اى : « كل حيوان لانسان » ، كه اگر اين موجبهء كليه صادق بود حتما بايد منقوضه المحمول آن هم صادق باشد و منقوضة المحمول موجبهء كليه ، يك سالبه كليه است ، اى لا شىء من الحيوان به انسان و اين مطلب در موجبهء كليه مبرهن شد و اگر اين سالبه كليه صادق آمد حتما بايد نقيض آن كاذب باشد تا اجتماع نقيضين نشود و نقيض سالبه كليه يك موجبه جزئيه است ، يعنى : « بعض الحيوان انسان » و لكن اين نقيض ، كذبش محال و باطل است ، زيرا اين همان اصل قضيه است كه در مرحله اول مفروض الصدق واقع شده حال اگر بگوييم :
كذب است خلف فرض مىشود ، پس اين موجبه جزئيه حتما صدق است و در نقيض آن سالبهء كليه حتما كذب است تا اجتماع نقيضين نشود و از آنجا كه اين سالبه كليه منقوضة المحمول يك موجبهء كليه و لازمه او است پس آن موجبه حتما كاذب خواهد بود زيرا كه « اذا كذبت المنقوضه كذبت الملزوم » و اگر آن موجبه كليه كاذب شد ، حتما نقيض آن صادق است كه يك سالبه جزئيه باشد و هو المطلوب كه منقوضه المحمول موجبهء جزئيه يك سالبهء جزئيه است .
3 . سالبه كليه : طبق قاعدهاى كه براى نقض محمول ذكر كرديم ، منقوضه المحمول سالبه كليه يك موجبه است كه در آن كميّت باقى مانده ولى كيفيت متغير شده . مثلا : « لا شىء من الانسان بشجر » نقض محمولش « كل انسان لا شجر » است ؛ يا « لا شىء من الماء بجامد » منقوض مىشود به « كل ماء لا جامد » .
براى اثبات آن از برهان نقيض و عكس مدد مىگيريم كه بارها بيان شده :
مرحله اول . مفروض : « لا شىء من الماء بجامد » ، صادق است .
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 495
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٩٥