حيوان امّا انسان و امّا غير انسان » كه دو عدل و لنگهء قضيه روى هم با موضوع مساوى هستند و تمام تقسيماتى كه در علوم انجام مىگيرد از اين باب است ( الكلمة امّا اسم و امّا فعل و امّا حرف ، الفعل امّا لازم و امّا متعدد و . . . ) در فلسفهء الهى نيز نخستين بحث ، مبحث امور عامه وجود است كه دو بخش دارد :
1 . بخشى كه محمول بحث ، مساوى با موضوع است . مثل : « الوجود اصيل ، الوجود حقيقة مشككة ، الوجود موجود و . . . »
2 . بخش عمدهاى كه محمول اخص است و به صورت تقسيمات وجود ، ذكر مىشود . مثل : « الوجود امّا خارجى و امّا ذهنى ، الوجود امّا واحد و امّا كثير ، الوجود امّا بالفعل و امّا بالقوه ، الوجود امّا مستقل و امّا رابط ، الوجود امّا واجب و امّا ممكن ، الوجود امّا ثابت و امّا سيال ، امّا حادث و امّا قديم ، امّا مادى و امّا مجرد . . . »
در خاتمه : آنچه تا به حال در مباحث تناقض گفته شد عموما پيرامون روش نقيض كردن حمليات بود ؛ اينك روش نقيض كردن شرطيات بالاجمال ، عبارت است از :
نقيض موجبهء كليه ، سالبهء جزئيه و نقيض سالبهء كليّه ، موجبه جزئيه و بالعكس است با اين شرط كه بايد نقيض قضيهء شرطيه ، با خود شرطيه كما و كيفا ( ايجاب و سلب ، كليت و جزئيت ) مخالف باشد ، و در دو جهت موافق :
1 . در جنس ، يعنى در حكم به اتصال و انفصال .
2 . در نوع ، يعنى در لزوميه و اتفاقيه بودن يا در عناديه و اتفاقيه بودن . چند مثال :
امّا متصلهء موجبه : « كلما كانت الشمس طالعة فالنهار موجود » .
نقيض آن : « قد لا يكون اذا كانت الشمس طالعة كان النهار موجودا » .
از سالبه : « ليس البتة ان كانت الشمس طالعة كان الليل موجودا » .
نقيض آن : « قد يكون اذا كانت الشمس طالعة كان الليل موجودا » .
امّا منفصله موجبه : « دائما امّا ان يكون العدد زوجا او فردا » .
نقيض آن : « قد لا يكون امّا ان يكون العدد زوجا او فردا » .
از سالبه : « ليس البتة امّا ان يكون هذا انسانا او حيوانا » .
نقيض آن : « قد يكون امّا هذا انسان و امّا حيوان » .
در تمام قضاياى مذكور ، اصلها صادق و نقيضها كاذب است .
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 446
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٤٦