است ؟ و در كجا چند قضيه ؟ كجا متصله است ؟ و كجا منفصله ؟ و . . . كمك كنند .
تنبيه اول سابقا در بيان اجزاء قضيه حمليه گفته شد كه اطراف قضيه حمليه از چهار حال خارج نيست :
1 - هريك از موضوع و محمول مفرد است ، 2 - هر دو مركب ناقص باشند . 3 - موضوع مفرد و محمول مركب ناقص باشد ، 4 - برعكس صورت سوّم و براى هركدام مثال هم آورديم و جاى تكرار نيست . اينك راجع به اجزاء قضاياى شرطيه بحث داريم .
قضيهء شرطيه چه متصله و چه منفصله هميشه داراى دو طرف بنام مقدم و تالى مىباشد و گاهى خصوص منفصله ، داراى سه يا چند طرف است . مانند « الكلمة امّا اسم و امّا فعل و امّا حرف » و مانند « الكلى امّا نوع و امّا جنس و امّا فصل و امّا خاصة و امّا عرض عام » ؛ در هر حال اطراف قضاياى شرطيه در اصل ( يعنى قبل از دخول ادات شرط بر آنها ) هركدام يك قضيهء مستقلى بوده كه داراى نسبت تامه خبريه بودهاند ولى پس از آمدن ادوات اتصال يا انفصال از حالت قبلى درآمده و هركدام جزء قضيه شده و استقلال و تماميت ارضى خود را از دست دادهاند . حال دو طرف قضيّهء شرطيه از حيث حمليه بودن و متصله بودن و منفصله بودن نه صورت دارد :
1 - مقدم و تالى هردو حمليه باشند . 2 - هر دو متصله باشند . 3 - هر دو منفصله باشند . 4 - مقدم حمليه و تالى متصله . 5 - بالعكس . 6 - مقدم حمليه و تالى منفصله 7 - بالعكس . 8 - مقدم متصله و تالى منفصله . 9 - بالعكس .
و در هريك از اين نه صورت يا قضيهء شرطيهء ما متصله است و يا منفصله ( 18 - 9 * 2 ) و در هريك از هيجده صورت مذكور ، قضيه يا موجبه است يا سالبه ( 36 - 18 * 2 ) و در هريك از سى و شش صورت قضيه يا محصورهء كليه است و يا محصوره جزئيه ( 72 - 36 * 2 ) و از مجموع هفتاد و دو صورت ، سى و شش صورت كه متصلهاند يا لزوميه هستند يا اتفاقيه ( كه خود اينها جداگانه هفتاد و دو صورت مىشوند ) . و سى و شش صورت منفصله نيز يا منفصله عناديه هستند و يا اتفاقيه ( 72 - 36 * 2 ) و در همه هفتاد و دو صورت يا منفصله حقيقيه است يا مانعة الجمع و يا مانعة الخلو ( 216 - 72 * 3 ) كه مجموع شرطيههاى متصله و منفصله رقم قابل توجهى را نشان مىدهد ولى احصاء تمامى اينها ضرورتى ندارد و چندان مفيد فايده نيست . آرى