تقسيمات حمليه
مقدّمه : آنچه تا به حال مطرح شد يك تقسيمات عام و كلى در رابطه با مطلق قضيه بود و گفتيم : قضيه يا حمليه است و يا شرطيه ؛ و شرطيه هم يا متصله است و يا منفصله . و نيز قضيه ( چه حمليه و چه شرطيه ) يا موجبه است يا سالبه ، و در تقسيمى ديگر يا شخصيه است يا طبيعيه يا مهمله و يا محصوره . منتهى در اين تقسيم آخر قضيهء شرطيه با حمليه فى الجمله اشتراك داشتند نه بالجمله . ( فى الجمله يعنى : در بعض يا اكثر اقسام اشتراك دارند و چون شرطيه با حمليه در طبيعيه اشتراك نداشته ، مصنف « فى الجمله » گفته است و اگر اشتراك آن دو در تمام اقسام مىبود « بالجمله » مىگفت ) . بعد از تقسيمات مشتركه ، هر يك از سه نوع حمليه ، شرطيهء متصله و شرطيهء منفصله ، داراى يك سلسله تقسيماتى هستند كه تحت عنوان تقسيمات خاصه و ثانويه بيان مىشود .
قضيه حمليه از سه جهت قابل تقسيم است :
1 - از جهت وجود موضوع در قضيه موجبه .
2 - از جهت محصله يا معدوله بودن موضوع يا محمول يا هر دو .
3 - از حيث جهت قضيه و نسبت كه ضرورت يا دوام و . . . باشد .
تقسيم اوّل : ذهنيه ، خارجيه ، حقيقيه
تقسيم اوّل از تقسيمات قضيه حمليه كه مخصوص « حمليه موجبه » مىباشد اينست كه : قضيه به لحاظ وجود موضوع سه قسم مىشود : 1 - ذهنيه ، 2 - خارجيه ، 3 - حقيقيه .
مقدّمه : يكى از تفاوتهاى قضيه حمليهء موجبه با سالبه در اينست كه صدق حمليهء موجبه در گرو وجود موضوع و دائر مدار آن است بهطورى كه اگر قبل از فرض ثبوت محمول براى موضوع ، تحقق و حصول موضوع قطعى بود و بعد محمولى را به دو اسناد داديم چنين قضيهاى صادقه است ؛ ولى اگر قبل از فرض حصول و وجود موضوع ، محمولى را بدان اسناد دهيم كاذبه خواهد بود . دليل مطلب آنست كه حمليهء موجبه عبارتست از قضيهاى كه حكم شده باشد در آن به ثبوت شىءاى براى شىء ديگر ( محمولى براى موضوعى ) و ترديدى نيست كه « ثبوت شىء لشىء » فرع بر ثبوت خود « مثبتله » ( موضوع ) است و تا موضوعى مسلم الوجود نباشد محمول مترتب نخواهد شد ؛ مثلا : تا سعيدى نباشد نمىتوان صفت قيام را به او نسبت داد و گفت : « سعيد قائم » . و