ممكن است . ولى واقع شدن آن محل بحث است يا مثلا فلان مدرسه داراى سه مدرس است يا داراى سه كلاس ، ولى عقلا احداث كلاس چهارم هم ممكن است ، از اينرو تقسيم عقلى نيست .
6 - تعريف به وسيلهء قسمت
مبحث ششم از مباحث قسمت پيرامون تعريف كردن و شناسايى يك ماهيّت از ماهيات ديگر توسّط قسمت است ، سؤال اين است كه : تعريف به قسمت چگونه است ؟
و از كدام نوع از اقسام اربعهء تعريف است ؟ در جواب بايد گفت : تعريف به قسمت غالبا صحيح و منطقى است و از نوع رسم ناقص است .
به بيان ديگر : از طرفى قسمت ذاتى مقسم نيست ، بلكه قسمت از عوارضى است كه بر يك مقسم عارض مىشود و حمل مىگردد ؛ مثلا وقتى مىگوييم : « الانسان امّا عالم و امّا جاهل » ، اين تقسيم بر انسان عارض مىشود و انسان مقسم آن است ، پس قسمت در همهجا چه تقسيم كلّ به اجزاء و چه كلّى به جزئيات ، چه ثنائى و چه تفصيلى ، عقلى يا استقرائى عموما عارض بر مقسم مىشود و از عوارض ذاتى هم هست كه مستقيما و بلاواسطه بر مقسم عارض مىشود از طرف ديگر عوارض دو دستهاند :
1 . عوارض عامه كه بر مقسم و غير آن عارض مىشوند .
2 . عوارض خاصه كه مخصوص اين مقسم بوده و بر آن عارض شوند حال قسمت در غالب اوقات از عوارض خاصه است ، همانند تقسيم انسان به عالم و جاهل كه اين تقسيم مخصوص انسان بوده و تنها بر انسان عارض مىشود و انسان مقسم آن واقع مىشود و مانند « الحيوان امّا انسان و امّا فرس و . . . » كه اين تقسيم تنها بر حيوان عارض مىشود و از اقسام حيوان است و لاغير ، البتّه گاهى هم قسمت از عوارض عامه است ؛ يعنى اقسام هم بر اين مقسم و هم بر غير آن عارض مىشوند مانند : « الاسم امّا مرفوع او منصوب او مجرور » كه رفع و نصب از عوارض عامهء اسم بوده و بر فعل هم عارض مىشوند و مانند : الانسان امّا ابيض او اسود و . . . كه ابيضيت و اسوديت هم بر انسان و هم بر غير آن حمل مىشود .
از طرف ديگر ما در اصل چهارم از اصول اربعهء قسمت در مبحث سوم بيان كرديم كه قسمت منطقى و صحيح ان است كه هم جامع افراد مقسم و هم مانع اغيار باشد با اين ملاحظه اين سوال مطرح است كه شما مىگوييد : قسمت از عوارض خاصهء مقسم است ما