1 - حدّ تام 2 - حد ناقص 3 - رسم تام 4 - رسم ناقص .
براى توضيح اين اقسام به دو بيان مىپردازيم :
اوّل بيان اجمالى : تعريف از يك ماهيّت به گونهاى كه آن را از جميع ماهيّات ديگر ممتاز بسازد ، يا به ذاتيات آن شىء است و يا به عرضيات ( در بخش ذاتيات ، على كلّ حال فصل قريب ، بايد باشد و گرنه تعريف يا به ذاتى اعم خواهد بود و يا به غير ذاتى و نقض غرض . در شروط تعريف اين نكته واضحتر خواهد شد . يعنى در مبحث مربوط به شروط تعريف يا در شرطهاى تعريف در بخش عرضيات نيز عرض خاصهء يك ماهيّت ، حتما بايد باشد ، حال مازاد بر آن جنس قريب يا بعيد باشد يا نه ، باز هم به همان دليل كه شرط تعريف ، مساوى بودن معرّف و معرّف است ) در بخش ذاتيات ، يا تعريف به تمام ذاتيات شىء است كه نامش حدّ تام است و يا به بعضى ذاتيات است كه نامش حدّ ناقص است و در بخش عرضيات هم يا تعريف به عرضى خاصه و جنس قريب است كه رسم تام نام دارد و يا به عرضى خاصه تنها است و رسم ناقص ناميده مىشود .
و به گفتهء قطب الدين رازى در شرح مطالع ص 103 :
فتعريف الشيئى اما بما يتقدمه و هو المقومات و العلل و امّا بما يتأخره و هو العرضيات و المعلولات او بما يتركب منهما . . . فان كان بالذاتيات و العلل فان اشتمل على جميعها فهو حدّ تام و الّا فهو حدّ ناقص و الحدّ التام لا يكون الا واحدا و يمكن تعدد الناقص و ان كان بالخواص و العوارض و المعلومات فهو رسم مفرد و ان كان بالذاتيات و العرضيات فهو رسم مركب و الرسوم ان افادت التميز عن جميع ما عداه فهى تامة و الّا فنا قصه . . .
دوم بيان تفصيلى :
1 . حدّ تام : و آن عبارت است از تعريف يك ماهيّت به جميع ذاتيات و اجناس و فصول آن . و هميشه حدّ تام به جنس قريب و فصل قريب انجام مىگيرد و علّت اينكه آن را حدّ تام ناميدهاند اين است كه حد در لغت به معناى منع است و حدّومرز مملكت ، يعنى نقطهاى كه عبور از آن بدون مجوّز قانونى ممنوع است . اين تعريف از آنجا كه جامع افراد و مانع اغيار است ، از اينرو حدّى است و تام گويند ، براى اينكه تمام ذاتيات را بازگو مىكند و هيچ جزئى از اجزاء مشترك و مختّص ماهيّت را فروگذار نمىكند .
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 248
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٤٨