كلّى منطقى ، طبيعى و عقلى
در باب ثانى كه پيرامون كلّى بحث مىكرديم براى كلّى تقسيماتى بيان شده .
1 . كلّى يا در خارج ممتنع الافراد است يا واجب الفرد و يا ممكن الافراد . . . كه شش قسم شد .
2 . كلّى يا متواطى است و صدقش به افراد على السويه است و يا مشكك .
3 . دو كلّى با يكديگر يا مساوىاند يا متباينان يا عامين منوجه يا عام و خاص مطلق .
4 . كلّى با افرادش يا نوع است ، يا جنس يا فصل يا عرضى خاصه و يا عرضى عام .
5 . و تقسيم پنجم كه الان و به عنوان آخرين بحث باب كلّى مطرح است راجع به اين است كه كلّى از يك نظر منطقى است يا طبيعى و يا عقلى .
بيان ديگر :
بيان اجمالى : فرض بفرماييد كسى مىگويد : الانسان كلّى ( البتّه اين از باب مثال است شما مىتوانيد به جاى آن بگوييد : الحيوان كلّى - الماشى كلّى و . . . ) در اينجا سه چيز متصوّر است :
1 . ذات الموصوف و المعروض ، يعنى ذات الانسان بما هو انسان اى بما هو حيوان ناطق مع قطع النظر عن كونه كليا او جزئيا و لا اىّ شيئى آخر و الماهية من حيث هي ليست الّا هي . ( الانسان بالحمل الاولى ) .
2 . ذات الكلّى و مفهوم كلّى بما هو كلّى اى مع قطع النظر عن معروضه و موضوعه ؛ كه آيا كلّيّت بر انسان عراض شده ، يا بر غير آن بلكه نفس كلّى را بما هو مفهوم من المفاهيم و كلّى به حمل اوّلى ذاتى در نظر مىگيريم كارى نداريم كه آن كلّى انسان است يا هر شيىء ديگرى بلكه مفهوم كلّى در مقابل مفهوم جزئى . . .
3 . مجموع عارض و معروض ، وصف و موصوف ، يعنى انسان به وصف كلى بودن نامفهوم هم انسان مقيّد است و انسان كلّى منظور است نه شخصى و جزئى و هم كلّى بودن مقيد شده كه كلّى بودن انسان منظور است و بر انسان عارض شده ، نه بر چيز ديگر پس ما انسان را با وصف كلّى بودن آن ملاحظه كردهايم .