كليات خمس
يكى از مباحث مهمّ موضوع كلّى و يكى از تقسيمهاى « كلّى » كه به عنوان مقدمهاى براى مبحث معرّف ذكر مىشود ؛ همين بحث كليّات خمس يا به اصطلاح يونانى ايساغوجى است ، قبل از ورود در بحث ، مقدّمهاى مىآوريم : در منطق منظومهء مرحوم حاجى سبزوارى ص 6 و 7 مىخوانيم :
شيخ الرئيس ، ابن سينا در پايان منطق شفاء چنين آورده :
قال ارسطو انّا ما ورثنا عمن تقدمنا فى الاقيسة الّا ضوابط غير مفصّله و امّا تفصيلها و افراد كل قياس بشروطه و ضرويه و تميز المتتج عن العقيم الى غير ذلك من الاحكام فهو ما مر قد كددنا ( به رنج انداختيم ) فيه انفسنا و اسهرنا ( بيدار خوابى ) اعيننا حتى استقام على هذا الامر فان وقع لاحد ممن ياتى بعد نافيه زيادة او اصلاح فليصلحه او خلل فليسّده ( پس جناب ارسطو كه مؤلف و مدون منطقى است خود معترف است احيانا ممكن است نواقص و خللهايى در منطق او باشد كه آيندگان بايد در راه حل و رفع آ اشكالات و پر كردن خلاءها بكوشند ) سپس شيخ الرئيس فرموده : انظروا معاشر المتعلمين هل اتى احد بعده زاد عليه او اظهر فيه تصورا او اخذ عليه مأخذا مع طول المدة و بعد العهد بل كان ما ذكره هو التام الكامل و الميزان الصحصح و الحق الصريح .
( پس ابن سينا بعد از هزار و چند صد سال ، از زمان ارسطو با همهء وسعت تحقيقها كه او را پدر منطق خواندهاند ؛ در منطق عظيم شفاء ، اعتراف كرده كه هنوز كسى نيامده كه بر منطق ارسطو چيز قابل توجّهى را بيافزايد ) ولى با همهء اينها بايد گفت ، در مواردى تغييرها و اصلاها ازدياد وجود داشته است ؛ كه ذيلا به چند نمونه از آنها اشاره مىشود :
الف : در منطق ارسطو و در تعليم اوّل تنها سخن از قضاياى حمليّه ، مطرح بوده و بعدها عدّهاى به نام « رواقيون » پيدا شدند كه قضاياى شرطيه را بر آن افزودند .
ب : در منطق ارسطو در موضوع قياسات اقترانى حملى ، تنها شكل اوّل و دوّم و سوّم مطرح بوده و شكل چهارم را فيلسوفى بهنام « جالينوس » بر آشكال منطقى اضافه كرده ، بهنام خود او ، مشهور گرديده است ( شكل جالينوسى ) .
ج : از شيخ اشراق بيان مىشود كه وى ، جميع قضايا را در يك قضيه منحصر