و لا حجر و مىگوييم : بعض اللاانسان لا حجر مثل فرس و بقر و بعض اللاانسان ليس بلا حجر اى حجر ، و بعض اللاحجر ليس بلا انسان اى انسان پس وجه تعبير به تباين جزيى براى اين است كه هردو دسته موارد را شامل شود و منحصر به بعضى موارد دون بعض نباشد .
الخلاصه :
نسبت ميان خود دو مفهوم كلّى يا عينان ، يكى از نسبتهاى اربع است :
1 - تساوى كلّى 2 - عموم و خصوص منوجه 3 - تباين كلّى 4 - عموم و خصوص مطلق نسبت ميان دو نقيض آنها ، عبارتند از تساوى در متساويان ، تباين جزيى در عموم منوجه و تباين كلّى ، عموم و خصوص مطلق در عموم و خصوص مطلق و لكن برعكس يعنى نقيض الاخصّ اعّم و نقيض الاعّم اخصّ .
تمرينات :
جواب تمرين الف :
1 - ميان خود كاتب و قارى عموم و خصوص مطلق است و قارى اعّم مطلق است ؛ زيرا هر كاتبى قارى هست ، ولى هر قارى كاتب نيست و نقيض آن دو نيز عموم و خصوص مطلق است ؛ يعنى هر لا قاريى لا كاتب است و بعض لا كاتبها لا قارى نيستند .
2 - ميان خود شاعر و كاتب عموم منوجه است و ميان نقيض آن دو تباين نيستند .
3 - ميان شجاع و كريم عموم منوجه است و نقيض آن دو متباينان به تباين جزيى .
4 - ميان سيف و صارم ( شمشير برنده ) عموم و خصوص مطلق است ، نقيضا هما كذلك بالعكس .
5 - ميان مايع و آب عموم و خصوص مطلق است و نقيض آن دو نيز چنيناند و برعكس .
6 - مشترك و مترادف : ميان آن دو عموم و خصوص منوجه است و ميان نقيض آن دو تباين جزيى است .
7 - سواد و حلاوت ميان خود آن دو تباين كلّى است و نقيض آن دو تباين جزيى دارند .