خاتمه :
در پايان مباحث استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد مطلبى را تحت عنوان اخبار بطون قرآن مطرح مىكنيم كه مرحوم آخوند در كفايه با عنوان « وهم و دفع » آورده و ديگران از ايشان پيروى كردهاند و ما نيز به سيرهء بزرگان تأسّى مىكنيم : در لابلاى روايات معصومين عليهم السّلام اخبارى داريم به عنوان اينكه قرآن ظاهرى دارد و باطنى دارد « 1 » و باطن آن نيز باطنى دارد « 2 » داراى هفت باطن است « 3 » داراى هفتاد باطن است « 4 » كه به ضميمهء معناى ظاهرى هشت يا هفتاد و يك معنى مىشود .
آنگاه اين پرسش مطرح مىشود كه آيا اين روايات دليل بر استعمال الفاظ قرآن در اكثر از معناى واحد نيست ؟
مخالفان و منكران استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد از قبيل مرحوم آخوند و مرحوم مشكينى و مرحوم آقا ضياء و . . . در صدد برآمدهاند تا از اين اخبار جواب دهند و براى آنها توجيهاتى بياورند و نتيجه بگيرند كه هرگز از اين اخبار جواز بلكه وقوع استعمال لفظ در اكثر استفاده نمىشود و مهمترين پاسخهاى آنان را در اين فراز نقل و نقد مىكنيم :
1 - مرحوم آخوند در كفايه فرموده منظور اين نيست كه آيات در هفت يا هفتاد معنى به نحو مستقل استعمال شدهاند بلكه شايد منظور از بطون و اينكه آيات قرآن بطونى دارند اين باشد كه آيات در همان معناى ظاهرشان استعمال شدهاند و مستعمل فيه واحد است ولى در هنگام ارادهء اين معناى ظاهرى و مقارن با آن خداوند از الفاظ قرآن هفت يا هفتاد معناى ديگر هم اراده كرده آن هم به ارادهء
هامش
( 1 ) . تفسير صافى ، ج 1 ، ص 9 .
( 2 ) . تفسير صافى ، ج 1 ، ص 17 .
( 3 ) . كافى ، ج 2 ، ص 599 ، باب فضل قرآن حديث 2 .
( 4 ) . همان .