علامت را محور بحثهاى خويش قرار مىدهيم و آنها عبارتند از :
1 . تبادر 2 . صحت حمل يا عدم صحت سلب 3 . اطّراد .
الف : تبادر :
مهمترين نشانهء تميز حقيقت از مجاز تبادر است ، در رابطهء با تبادر چندين مطلب مطرح است : مطلب اوّل در بيان ماهيّت تبادر است : واژهء تبادر در لغت به معناى سرعت و سبقت گرفتن آمده و مصدر باب تفاعل است كه ممكن است براى مطاوعه باشد يعنى معناى خاص قبول سرعت كرد و يا به معناى ثلاثى مجرّد باشد يعنى مبادرت كردن و شتاب نمودن ،
و در اصطلاح دانشمندان اصولى عبارتست از : انسباق المعنى من نفس اللفظ مجرّدا عن كل قرينة « 1 » البته ممكن است تعابير بزرگان متفاوت باشد ولى منظور همه روشن است كه تبادر مصطلح فردى از تبادر لغوى است و از معناى عام لغوى به معناى خاص اصطلاحى منتقل شده است همانند لفظ دابّة كه در لغت به معناى مطلق جنبنده بوده ولى فعلا در خصوص چارپايان يا خصوص اسب به كار مىرود .
مطلب دوّم : در بيان اقسام تبادر است : تبادر معنى از لفظ دوگونه است :
1 - گاهى اين تبادر و انسباق صددرصد مستند به خود لفظ است و هيچ قرينهاى در كار نيست ، فى المثل از كلمه اسد در ذهن عربزبان حيوان درنده تبادر مىكند و اين تبادر از متن لفظ و حاقّ كلمه سرچشمه مىگيرد .
2 - و گاهى تبادر مستند بر قرائن است يعنى اگر ما باشيم و خود لفظ و از هرگونه قرينهاى قطعنظر شود . اين معنى تبادر نمىكند ولى قرينه كه آمد سبب خطور و تبادر آن مىگردد و قرينه انواعى دارد : قرينهء عامّه يا خاصّهء ، قرينه حاليه يا مقاميّه و مقاليّه » و از جملهء قرائن مقدّمات حكمت است و على هذا نيازى به تبارد اطلاقى
هامش
( 1 ) . كفاية الاصول ج 1 ص 25 و . . .