شده است ولى به لحاظ هيئت داراى وضع نوعى هستند يعنى واضع هرآنچه را كه بر وزن فعل باشد براى دلالت بر زمان گذشته قرار داده خواه اين هيئت در ضمن مادّهء ضرب باشد يا كتب . . . يا هيئت فاعل و هرآنچه بر اين وزن باشد را براى دلالت بر فاعل فعل وضع كرده است پس وضع هيئت نوعى است .
و علاوه بر مسلك آخوند و مسلك مشهور ، مسلك سوّمى است كه از مرحوم ميرزاى نائينى و مرحوم بجنوردى نقل شده و آن اينكه : مشتقّات هم به لحاظ مادّه و هم به لحاظ هيئت داراى وضع نوعى هستند به اين صورت كه مادّهء ض - ر - ب براى حدث وضع شده در ضمن هرهيئتى كه باشد ( ماضى مضارع ، اسم فاعل و . . . ) پس وضع هرمادّهاى كه باشد براى دلالت بر اسم فاعل قرار داده است . « 1 »
حق اين است كه مشتقّات از لحاظ مادّه و هيئت داراى دو جنبه هستند يعنى مادّه ض - ر - ب را اگر در مقايسه با هيئات مختلف ( ضرب - ضارب و . . . ) ملاحظه كنيم وضعش نوعى است ولى اگر با مواد ديگر ( ن - ص - ر ، ك - ت - ب و . . . ) مقايسه كنيم وضعش شخصى است و نيز هيئت مشتقّ يعنى فاعل مثلا اگر با هيئات ديگر سنجيده شود وضع شخصى دارد يعنى هيئت فاعل معنايى دارد و هيئت فعل مشخصا معناى ديگرى دارد و اگر با موادّ مختلف ( ضارب ، كاتب و . . . ) سنجيده شود وضع هيئت فاعل نوعى است يعنى هرآنچه بر اين وزن باشد را شامل مىشود و اختصاص به مادّه ضارب يا كاتب ندارد .
پايان مباحث وضع
هامش
( 1 ) . منتهى الاصول ج 1 ص 47 و اجود التقريرات ج 1 ص 29 - 30 .