1 - آيا اين خصوصيّت مفاد لفظى فعل ماضى و مضارع است يا مفاد عقلى ؟
ظاهرا مفاد لفظى است نه عقلى ، بر فرض كه لفظى باشد آيا مفاد مادّه است يا هيئت ؟ ظاهرا مفاد هيئت است ولى بر مسلك مشهور مشكلهاى مطرح مىشود و آن اينكه هيئت داراى معناى حرفى است و آن خصوصيّت يك معناى اسمى و استقلالى است و لذا دلالتش مشكل پيدا مىكند ، آرى بر مسلك آخوند در معناى حرفيّه اين اشكال وارد نيست و مختار ما نيز همين است .
2 - آن خصوصيّت چيست كه در مفاد فعل ماضى هست نه در مضارع ؟ يا در مفاد مضارع است نه ماضى ؟ مرحوم آخوند در كفايه « 1 » فقط به اصل وجود خصوصيّت ديگر غير از دلالت بر نسبت مادّه به فاعل ، اشاره كردهاند ولى تبيين نكردهاند كه مراد از آن خصوصيّت چيست ؟ ولى در كلام متأخّران تا چهار قول بيان شده است : 1 - غالب صاحبان حاشيه بر كفايه : « 2 » آن خصوصيّت در ماضى تحقّق و وقوع است و در مضارع ترقّب و انتظار است يعنى فعل ماضى بر تحقّق نسبت حدث به فاعل دلالت دارد و اگر فعل و فاعل مادّى و زمانى بودند و يا وصف و موصوف يا حالّ و محلّ مادّى و زمانى بودند لازمهء عقلى تحقّق آن است كه در زمان گذشته باشد چون فعل مادّى بدون زمان خاص انجام نمىشود ، و اگر فعل و فاعل غيرمادّى بودند مثل علم اللّه ، خلق اللّه الارواح و . . . بر اصل تحقّق و وجود دلالت دارد نه بر تحقّق در زمان گذشته زيرا اينها فوق زمان و مكان هستند و معقول نيست كه در زمان باشند .
و فعل مضارع بر ترقّب وقوع نسبت مادّه به فاعل دلالت دارد و باز اگر وصف و موصوف يا فعل و فاعل مادّى باشد لازمهء عقلىاش آن است كه ما انتظار داشته باشيم كه در زمان خاصى واقع شود و آن زمان خاص هم زمان ماضى نخواهد بود و بلكه زمان حال يا استقبال خواهد بود .
هامش
( 1 ) . كفاية الاصول ج 1 ص 62 .
( 2 ) . حاشيه مرحوم مشكينى ، ج 1 ، ص 231 ، عناية الاصول ، ج 1 ، ص 125 و . . . .