2 - مسلك اعراض نسبيّه :
اين مسلك به مرحوم آقا ضياء در بدايع الافكار نسبت داده شده و حاصل آن اين است كه : موجودات خارجى بر سه دستهاند :
يكدسته وجودات جوهرى است و دسته ديگر وجود عرضى يا رابطى كه نه قسم است و خود اينها دو دستهاند : يكدسته اعراض غيرنسبى يعنى اعراضى كه نسبت در معنى و مفهوم آنها اخذ نشده و آنها عبارتند از كميّت و كيفيّت ، و دستهء ديگر اعراض نسبى كه هفت قسم عرض ديگر باشد ( و در تعريف تمام آنها نسبيّت اخذ شده مثلا مقولهء اين عبارت است از هيئتى كه از نسبت شيئى به سوى مكان حاصل مىشود . مقوله متى عبارت است از هيئتى كه از نسبت شيئى به سوى زمان حاصل مىشود و . . . و در تحقّق خود نياز به دو موضوع و دو طرف دارند . و دستهء سوم وجود ربطى يا نسبت و رابطه كه ربط اعراض به موضوعات باشد و از آن به وجود رابط تعبير مىشود
و عقلاء عالم در مكالمات خويش نياز دارند كه از هرسه دسته موجودات خارجى با عباراتى تعبير كند و براى هركدام دالّى قرار دهند لذا در مقام وضع اسماء را براى جواهر و اعراض قرار دادهاند و هيئات ( هيئت ماضى ، مضارع ، اسم فاعل و . . . ) را براى روابط و نسبتها ( نسبت صدورى ، حلولى ، وقوعى ، ايجادى و . . . ) قرار دادهاند ، و حروف را براى اعراض نسبيّه قرار دادهاند فى المثل در زيد فى الدار معناى اسمى با كلمهء زيد و دار تفهيم مىشود و معناى حرفى يعنى عرض نسبى با كلمهء فى فهمانده مىشود و ربط زيد به دار و ظرف بودن دار براى زيد يا نسبت زيد به دار ( مظروفيّت ) يا دار به زيد ( ظرفيت ) مفاد هيئت تركيبيّة جملهء « زيد فى الدار » است . « 1 »
نقد و بررسى :
در كلمات بزرگان اشكالهايى بر اين نظريّه وارد شده مثلا در كلمات شهيد صدر سه اشكال « 2 » در كلمات امام راحل سه اشكال « 3 » در كلمات مرحوم
هامش
( 1 ) . بدايع الافكار ج 1 ص 49 - 51 .
( 2 ) . بحوث فى علم الاصول ج 1 ص 251 - 252 .