يا ايها المؤمنون ، يا اهل الكتاب ، يا ايها الكافرون ، يا برخى ضماير متصله و منفصله ، مثل : إفعل كذا ، إياك اعنى و أنتم الفقراء . آيا اينگونه خطابات اختصاص به موجودين عصر خطاب و حاضرين در جلسه خطاب ( كسانى كه پاى منبر رسولخدا صلى الله عليه و آله بودند و مستقيماً اين آيات را از رسولخدا صلى الله عليه و آله مىشنيدند ) دارد و افرادى را كه در آن عصر موجود بودند ، ولى در آن مجلس حضور نداشتند و غايب بودند ، شامل نيست و به طريق اولى معدومين و آيندگان را شامل نمىشود يا اين خطابات نيز همانند خطابهاى غير مشافهى تعميم داشته و همه انسانهاى واجد شرايط را تا دامنهء قيامت شامل است و مخصوص حاضرين نيست و غايبين و بلكه معدومين را نيز شامل است ؟
در مسأله اختلاف نظر است و مرحوم شيخ در تقريرات تا پنج نظريه ذكر كرده است ، « 1 » ولى مرحوم آخوند مىفرمايد قبل از هر مطلبى بهجاست كه محل نزاع را مشخص كنيم ، از آنجا كه كلمات بزرگان در تحرير محل نزاع در اين باب ، متفاوت است لازم است محل نزاع به خوبى تنقيح شود تا بتوانيم در مسأله به درستى نظر بدهيم .
درباره تعيين محل بحث ، در دو مقام بحث مىشود :
الف ) مقام ثبوت يا احتمالات : سه احتمال در بيان محل نزاع وجود دارد :
1 . احتمالًا نزاع يك نزاع كلّى و صد در صد عقلى باشد و كارى به خطاب و مخاطبه نداشته باشد .
در اين صورت ، تكليف ، مطلقاً - چه مستفاد از خطاب و دليل لفظى باشد و چه مستفاد از اجماع و حكم عقل يا دليل لبّى - در حق موجودين و واجدين شرايط - چه حاضرين در جلسه و چه غايبين - عقلًا صحيح و ممكن است و هيچ تالى فاسدى ندارد ؛ ولى آيا در حق معدومين و آيندگان هم معقول و ممكن است ؟ يعنى كسانى كه هزار سال ديگر يافت خواهند شد ، شارع مقدس الآن در حق آنها افعل و لا تفعل ، بايد و نبايد داشته باشد . آيا چنين چيزى صحيح است ؟
2 . باز هم نزاع صد در صد عقلى باشد ، ولى در محدوده خطاب و مخاطبه .
خطاب حقيقى عبارت است از « القاء الكلام نحو الغير بحيث يسمعه و يفهم معناه فى نظر المخاطب » ، يعنى گوينده و خطابكننده سخنى را به ديگرى القاء و بيان كند و تير كلام را از كمان دهان به سمت او پرتاب كند ، بهگونهاى كه به هدف بخورد ، يعنى مخاطب آن را بشنود و معناى آن را درك كند . طبعاً چنين خطابى بدون مخاطب مستقيم معقول نيست .
مخاطبه و خطاب حقيقى بهمعناى مزبور با فرد يا افرادى كه در مجلس خطابه حضور دارند و به سخنان گوينده التفات دارند ، صحيح و معقول است . ضمناً فرق ندارد كه اين خطاب و مخاطبه به وسيله الفاظى باشد كه براى خطاب و مخاطبه وضع شدهاند ، - مثل ادوات نداء و برخى از ضماير متصله و
هامش
( 1 ) . مطارحالأنظار ، ص 203 .