مرحوم آخوند مىفرمايد اين ادعاى شيخ اعظم را قبول نداريم ؛ زيرا اوّلًا راه كشف تبادر ، منحصر به انسباق و تبادر نزد ما نيست ، بلكه تبادر نزد اهل لسان هم كافى است و نزد عربها حصر متبادر است . « 1 » [ ثانياً وقتى به حكم تبادر ثابت شد كه انما مفيد حصر است به موارد استعمال اعتناء نمىشود و هر حقيقتى ممكن است در غير آن استعمال شود . ثالثاً چه كسى گفته است كه إنّما معادل فارسى ندارد ؟
خير معادل دارد و آن « اين است و جز اين نيست » مىباشد و واضح است كه اين كلمهء مركبّهء از نفى و اثبات ، مفيد حصر است ] .
[ الجملة المشتملة على « بل » الإضرابيّة ]
و ربما يعد مما دل على الحصر كلمة بل الإضرابية .
و التحقيق أن الإضراب على أنحاء : منها ما كان لأجل أن المضرب عنه إنما أتى به غفلة أو سبقه به لسانه فيضرب بها عنه إلى ما قصد بيانه فلا دلالة له على الحصر أصلا فكأنه أتى بالمضرب إليه ابتداء كما لا يخفى . و منها ما كان لأجل التأكيد فيكون ذكر المضرب عنه كالتوطئة و التمهيد لذكر المضرب إليه فلا دلالة له عليه أيضا . و منها ما كان فى مقام الردع و إبطال ما أثبت أولا فيدل عليه و هو واضح .
دلالت بَل بر حصر
يكى ديگر از ادواتى كه مورد بحث واقع شده است ، كلمه بَل مىباشد . اين لفظ گاهى در مقام ترقى بهكار مىرود ، مثلًا مىگويد : فلانى عالم است ، سپس ترقى كرده و مىگويد بلكه اعلم علماى عصر است : يا حبيبى قمرٌ بل شمس ، يا فلان مطلب را جمعى گفتهاند ، بلكه همه فقهاء فتوى دادهاند و . . .
چنين چيزى مفيد حصر نيست و دلالت ندارد كه حكم مخصوص ما بعد بل باشد .
كلمهء بل ، گاهى هم در مقام اضراب و اعراض از مطلب قبلى استعمال مىشود و نامش بل اضرابيّه است و اين قسم داراى پنج نوع است :
1 . گاهى از روى سهو و نسيان و غفلت بهكار برده مىشود . مثلًا به خيال اينكه زيد آمده بود مىگويد « جائنى زيد » ؛ ولى فوراً خودش متنبّه مىشود و يا ديگران ياد آورى مىكنند و او را از نسيان در مىآورند ، و او مىگويد « بل جائنى بكرٌ » .
2 . گاهى نسيان و غفلتى نيست و كاملًا ملتفت و متوجّه است كه زيد آمده است ؛ ولى در مقام اعلام و اخبار يا در مقام انشاء ، سبق لسان شده و بىاختيار مىگويد « جائنى زيد » يا « جئنى بزيد » و
هامش
( 1 ) . البته اين سخن براى ما نقل تبادر است و براى آخوند تحصيل تبادر شده و ما نيز خود بايد تتبع كنيم و موارد استعمال عربها را ببينيم .