ملزوم ( نفى امكان ) مىرسيم . پس كافى است كه توسط كلمه توحيد از معبودهاى ديگر نفى وجود شود و گفته شود آنها نيستند كه لازمهء چنين سخنى نفى امكان نيز مىباشد . « 1 »
ثم إن الظاهر أن دلالة الاستثناء على الحكم فى طرف المستثنى بالمفهوم و أنه لازم خصوصية الحكم فى جانب المستثنى منه التى دلت عليها الجملة الاستثنائية .
نعم لو كانت الدلالة فى طرفه بنفس الاستثناء لا بتلك الجملة كانت بالمنطوق كما هو ليس ببعيد و إن كان تعيين ذلك لا يكاد يفيد .
حكم مستثنى مفهومى است يا منطوقى : اصل دلالت جمله استثنائيّه بر انحصار و اختصاص حكم به مستثنىمنه و انتفاء آن از مستثنى ، مسلّم شد . ولى بحث در اين است كه آيا اين دلالت بر حصر و بهدنبال آن دلالت بر مفهوم ، يك دلالت مفهومى و مربوط به مفهوم و مدلول التزامى جمله است يا منطوقى و مربوط به مدلول مطابقى كلام است ؟ از كلام مرحوم آخوند تفصيل مستفاد است و آن اينكه اگر دلالت بر حصر و اختصاص ، به هيئت جملهء استثنائيّه مستند باشد و از ظاهر هيئت جمله ، حصر حكم به مستثنىمنه تبادر كند - كما هو الحق - قهراً نفى حكم از مستثنى مفهومى خواهد بود و لازمهء انحصار مزبور ، سلب حكم از ماعداست . آرى اگر دلالت بر حكم ، در طرف مستثنى بهسبب خود حرف استثناء ، يعنى كلمهء « الّا » باشد ، يك دلالت منطوقى خواهد بود . به اين بيان كه « إلّا » به معناى « أستثنى » آمده و استثناء ، اخراج حكمى است . پس « أستثنى » يعنى « اخرِجُ زيداً عن القوم حكماً » و معناى اخراج حكمى جز اين نيست كه حكم قوم در مورد زيد جارى و سارى نيست و زيد نيامده است و اين معنا از خود « إلّا » كه قائم مقام « أستثنى » است دانسته مىشود و منطوقى است . البتّه تعيين اين مطلب كه آيا دلالت مزبور منطوقى است يا مفهومى ، از نظر اصولى مهمّ نيست ؛ زيرا ثمره فقهى و عملى ندارد و مهمّ اصل دلالت و ظهور است كه حجّت مىباشد ؛ اما منطوقى يا مفهومى بودن مهمّ نيست . « 2 »
[ الجملة المشتملة على « إنّما » ]
و مما يدل على الحصر و الاختصاص إنما و ذلك لتصريح أهل اللغة بذلك و تبادره منها قطعا عند ا هل العرف و المحاورة .
و دعوى أن الإنصاف أنه لا سبيل لنا إلى ذلك فإن موارد استعمال هذه اللفظة مختلفة و لا يعلم بما هو مرادف لها فى عرفنا حتى يستكشف منها ما هو المتبادر منها غير مسموعة فإن السبيل إلى التبادر لا ينحصر بالانسباق إلى أذهاننا فإن الانسباق إلى أذهان أهل العرف أيضا سبيل .
هامش
( 1 ) . مرحوم آخوند در مقام جواب روى همين شقّ دوم تكيه كرده و جواب داده است ، ولى ما بر هر دو شقّ جواب اشكال را داديم .
( 2 ) . البته در ميان اصوليّون ، اين مطلب مشهور بود كه مفهوم ، ضعيفتر از منطوق است و عندالمعارضه ثمره پيدا مىشود ؛ ولى نزد متأخرين ، اين مبنا ضعيف است و مناط اظهريت و اقوى بودن ، از حيث دلالت است نه مفهومى يا منطوقى بودن .