قوله : لا يقال : اگر كسى به حمايت از سيد و اتباع او بگويد كه اين روايات خبر متواتر مىباشند و سيد و مانند او به خبر متواتر استدلال مىكنند كه يقينآور است ، منتها تواتر سه قسم است :
1 - لفظى : الفاظ و عبارات معينى در حد تواتر گزارش شده است مثل حديث « انما الاعمال بالنيات » يا حديث غدير ، حديث ثقلين و . . . كه با همين تعابير معروف ، شيعه و سنى از رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله نقل كردهاند .
2 - معنوى : خبرهاى متعددى كه الفاظ و عباراتش مختلف است ؛ ولى همه آنها بر يك معنى به دلالت التزامى يا تضمنى دلالت مىكنند و معناى واحد در حد تواتر به گوش ما رسيده نه لفظ معينى . فى المثل در باب نماز جمعه يك حديث مىگويد « افعل كذا » يا حديث ديگر مىگويد ، « الجمعة واجبة » ، سومى مىگويد « كتب عليكم الجمعة » ، چهارمى مىگويد « آمرك بكذا و . . . » و از همه اينها يك مطلب استفاده مىشود كه وجوب جمعه باشد .
3 - اجمالى : خبرهاى فراوانى رسيده كه الفاظ آنها غير يكديگر است معانى آنها غير از يكديگر است ؛ ولى علم اجمالى داريم كه بعضى از آنها و لا اقل يكى از آنها حتما صادر شده و امكان ندارد كه اينهمه خبرهاى متنوع از منابع موثق بدست ما برسد و همه آنها كذب باشد . حال مستشكل مىگويد كه رواياتى كه مورد استدلال سيد و اتباع او بود ؛ گرچه تواتر لفظى ندارند ، چون الفاظ آنها مختلف است و تواتر معنوى هم ندارند ؛ چون معانى مختلفى را دلالت دارند ( در مجموع سه معنى را مىرساند الف ) مخالف قرآن حجّت نيست و كارى به موافق يا ساكت ندارد . ب ) رواياتى هم كه آيهاى بر وفق آنها نيست و عدم العلم است حجّت نيست . ج ) عدم العلم كافى نيست خصوص رواياتى كه علم به موافقت آنها داريم حجّت است ) ولى تواتر اجمالى دارند و اجمالا مىدانيم كه يكى از آنها حتما صادر شده و همان ما را بس است و استناد ما به دليل قاطع است نه خبر واحد ظنى .
قوله : فانّه يقال : مرحوم آخوند در پاسخ مىفرمايد كه ما نيز تواتر اجمالى را قبول داريم ؛ ولى نتيجه آن است كه يكى از اينها صادر شده و چون علم اجمالى است نه تفصيلى
شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 159
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٥٩