پس از ايجاد شوق در نفس ، با تلقينات مكرّر و مطالعهء بيشتر و تصديق به فوائد و منافع بيشتر ، شوق را در خود كاملتر و قوىتر نمود . [ البته در واقع شوق و هيجان رغبت ، يك مقدّمه است و شوق كه مىگوئيم كلّى است و همهء مراتب را دربر مىگيرد و در عبارت مرحوم آخوند هم كلمهء اليه را قبل از هيجان و پس از ميل نياورده بلكه با واو جمع يا واو تفسيرى هيجان رغبت را عطف بر ميل كرده است و البته اين امر مهمّ نيست . ]
يكى ديگر از مبادى اراده جزم است . منظور از جزم آن است كه شوق به انجام فلان كار به درجهاى برسد كه انسان را جازم و قاطع ساخته و از ترديد و تحيّر خارج كرده و در خارج او را وادار به تهيّؤ و آمادگى نمايد و براى نيل به مقصود اقدامهاى اوّليّه را انجام دهد . يعنى شروع به دفع موانع و ايجاد شرائط كند . هر چيزى را كه مانع وصول وى به مقصود است و او را متوقّف مىكند و سدّ راهش مىگردد ، از سر راه بر طرف كند ، جادّه را براى نيل به مقصود هموار سازد ، و آنچه شرط وصول است و وجودش دخيل است ايجاد كند .
يكى ديگر از مبادى فعل ارادى شوق مؤكد است . يعنى پس از صاف كردن جادّهء همهء شرائط مهيّا است كه وى كارى را انجام دهد و صددرصد بالفعل مقتضى موجود است و مانع مفقود است و هر لحظه مىرود كه كار را انجام دهد . مشهور و من جمله مرحوم آخوند اراده را به همين شوق مؤكّد تفسير كرده و گفتهاند : اراده آن شوق مؤكّدى است كه موجب تحريك عضلات به جانب مقصود گردد . [ ولى از كلام علّامه طباطبائى استفاده مىشود كه اراده غير از شوق مؤكد است ، ايشان فرمودهاند : « و به مثل البيان يظهر انّ الارادة غير الشوق المؤكّد . . . » و در ادامه فرمودهاند :
« ثمّ يتبع الشوق الارادة . . . يشهد لوجودها بعد الشوق ما نجده ممّن يريد الفعل و هو عاجز عنه و لا يعلم بعجزه فلا يستطيع الفعل و قد اراده » « 1 » ]
طبق كلام علّامه ( ره ) يكى ديگر از مبادى فعل اختيارى اراده است كه پس از شوق مؤكّد پيدا مىشود ، سؤال : اراده چيست ؟ جواب : اراده مثل ساير صفات نفسانيّه از امورى است كه « يدرك و لا يوصف » ، يعنى ما حقيقت آن را در نفس و جان خويش مىيابيم ، و
هامش
( 1 ) - نهاية الحكمة ، ص 122 - 121 ، مرحله ششم ، كيفيّات نفسانيّه .