زوجيّت و . . . هذا ملك ، زيد زوج و . . .
4 - اتّحاد صدورى و ايجادى : كه مشتق از ذات صادر مىشود و او است و او ايجادكننده است مانند : زيد ضارب ، زيد متكلّم ، زيد آكل و . . .
با اين ويژگى برخى از مشتقّات نحوى از بحث خارج مىشوند كه عبارتند از كليّهء افعال و مصادر مزيد فيه و مبسوط اين بحث در مقدّمه سوّم از مقدّمات مبحث مشتق خواهد آمد .
و امّا اينكه ويژگى مذكور چه نوع مشتقّاتى را شامل مىشود ؟ مشتقاتى كه جرى بر ذات دارند فراوانند از قبيل : اسم فاعل ، اسم مفعول ، صفات مشبهه ، صيغهء مبالغه ، اسم زمان ، اسم مكان ، اسم آلت ، منسوبات و . . . آيا تمام اينها در محلّ بحث داخل است يا بعضى از آنها ؟
ظاهر عنوانات مشهور آن است كه تمام اينها مورد بحث مىباشند ، زيرا عنوان بحث در كلام مشهور اطلاق دارد و گفتهاند : « المشتقّ حقيقة فيما ؟ » كه خود آخوند ( ره ) همين عنوان كلّى را داشت ، و اطلاق كلام كليّهء موارد مذكور را شامل است . بلكه از ظهور اطلاقى بالاتر ، بعضى از محقّقين از قبيل مرحوم صاحب حاشيه « 1 » صريحا موارد مذكور را نام برده و مدّعى شدهاند كه تمام اينها مورد بحث است .
ولى از فرمايشات صاحب فصول استفاده مىشود كه تنها اسم فاعل و صفات مشبههاى كه به معناى اسم فاعل باشند ( مثل رحيم به معناى راحم ، قتيل به معناى قاتل و . . . ) و چيزهاى كه ملحق به اسم فاعل باشند ( مثل مصدرى كه به معناى اسم فاعل باشد ، تبصرة و تذكرة و تكمله و . . . اى المبصّر و المذكّر و المكمّل و . . . ) در محلّ نزاع داخل است و بحث اختصاص به آن دارد و مشتقّات ديگر يعنى اسم مفعول ، اسم زمان ، اسم مكان ، صيغهء مبالغه و اسم آلت مورد اتّفاق بوده و از بحث خارج است . « 2 »
سؤال : چه عواملى موجب شد كه چنين توهّمى براى صاحب فصول پديد آيد ؟
جواب : از مجموع كلمات صاحب فصول سه عامل براى اين پندار مستفاد است :
هامش
( 1 ) - هداية المسترشدين ، ص 83 .
( 2 ) - الفصول الغروية ، ص 60 ، سطر 4 - 3 .