اقل واجب باشد كه اقل هست و در واقع اكثر هم واجب باشد باز اقل در ضمن آن هست آنگاه اقل و اكثر خود دو قسم است :
1 - اقل و اكثر استقلالى يعنى اقل استقلالا واجب است و اكثر هم استقلالا واجب است و آن در مواردى است كه اگر در واقع اقل واجب باشد كه با اتيان به آن مطلوب حاصل شده و اگر هم در واقع اكثر واجب باشد باز با اتيان اقل به همان نسبت برائت ذمه حاصل شده و اثر دارد فى المثل من مردّد شدم كه آيا به زيد صد تومان بدهكارم يا دويست تومان در اينجا اگر در واقع پرداخت اكثر يعنى دويست تومان واجب باشد ولى من با پرداخت اقل به همان نسبت قرضم را ادا كردهام و همانند قضاء فوائت كه مردّد است مثلا ميان ده نماز و بيست نماز و هر نمازى استقلالا قضا دارد حال در اينجا هم با انجام ده نماز به همين نسبت من انجام وظيفه نمودهام و غرض مولى را تحصيل كردهام اگرچه فى الواقع اكثر يعنى بيست نماز واجب باشد و . . . .
2 - اقل و اكثر ارتباطى يعنى اقل استقلال ندارد بلكه مرتبط به اكثر است و يك واحد بهم پيوسته هستند و آن در مواردى است كه اگر فى الواقع اكثر واجب باشد و من اقل را اتيان بكنم گويا هيچ كارى نكردهام و اتيان به اقل ارزشى ندارد فى المثل شك دارم كه آيا نماز با سوره واجب است يا بدون سوره در اينجا اگر من نماز بدون سوره بخوانم و در واقع نماز با سوره واجب بوده اين نماز من ارزشى ندارد و يا طبق مثال شيخ ره شك دارم در وجوب نماز با سلام يا بدون سلام كه اگر مع السلام واجب باشد نماز بىسلام اصلا ارزشى ندارد .
حال در باب شك در تكليف آقايان اصوليين نوعا برائتى شدهاند كه ادلّه آنها ملاحظه شد و در باب شك در مكلف به و دوران بين المتباينين نوعا احتياطى شدهاند كه ادلّه آنها خواهد آمد و در باب شك در مكلف به و دوران
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 353
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٥٣