بررسى احتمالات
امام راحل در كتاب بيع « 1 » در اينباره چهار احتمال را مورد بحث قرار داده است :
الف ) احتمال دارد كلمهء « حتى » براى انتهاى غايت باشد ، ضمناً از مواردى باشد كه ما بعد « حتى » يعنى غايت ، داخل در مغياست ؛ نظير « كُلِ السمكهء حتّى رأسها » . بنا بر اين احتمال ، معناى آيه اين است كه يتيمان را امتحان كنيد حتى پس از رسيدن آنان به سنّ بلوغ ؛ پس اگر پس از امتحان آنان را رشيد يافتيد اموالشان را به آنها بدهيد .
بر اساس اين احتمال ، تمام ملاك براى استقلال يتيمان و قطع ولايت ولىّ ، رشد است ، خواه قبل از بلوغ باشد يا پس از آن ، و ذكر « حتّى إذا بلغوا النكاح » براى اين است كه كسى گمان نكند امتحان مخصوص افراد نابالغ است و بالغ محتاج امتحان نيست .
ب ) احتمال دارد كلمهء « حتّى » براى غايت باشد و از مواردى باشد كه مابعد « حتّى » داخل در ماقبل آن نيست ؛ نظير :
. . . كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ . . .
، « 2 » و شايد معناى آيه اين باشد كه يتيمان را تا لحظهء بلوغ امتحان كنيد و به محض رسيدن به مرز بلوغ ، امتحان تمام مىشود . اينكه در دنبال آيه فرموده :
فَإِنْ آنَسْتُمْ . . .
« 3 » متفرع بر ابتلا تا زمان بلوغ است ؛ يعنى اگر در اين فاصله زمانى آنها را امتحان مىكنيد ، رشيد يافتيد اموالشان را بدهيد ، و اگر نيافتيد ندهيد ؛ امّا پس از بلوغ ، مال آنها را بدهيد اگرچه رشيد نباشند تا بالغ اسوءُ حالًا از غير بالغ نباشد .
بر اساس اين احتمال مفاد آيه اين است كه يكى از دو امر ، مناط استقلال يتيمان است : يا رشد آنها ، اگرچه قبل از بلوغ حاصل شود و با امتحان براى شما معلوم گردد ؛ و يا بلوغ آنها ، اگرچه رشيد نباشند .
هامش
( 1 ) . كتاب البيع ، ج 2 ، ص 9 - 13 .
( 2 ) . بقره ( 2 ) : 187 .
( 3 ) . نساء ( 4 ) : 6 . .