طلاب حوزهها نيز پس از سالها تلاش ، از فهم آن عاجزند تا چه رسد به مردم عادى و غير طلبه .
5 . زمان تعلّم واجب و حرام
از آنجا كه تعلّم ، موضوعيت ندارد و مقدمه است براى عمل و فرار از عذاب الهى ، مهم اين است كه در هنگام عمل فرا بگيرد و عمل را صحيح انجام دهد . البته در عبادات چون از آغاز ، قصد قربت لازم است بايد قبل از عمل فرا بگيرد تا بتواند قصد قربت كند ، مگر اينكه فردى از اين جهت غافل باشد و بدون تعلّم هم قصد قربت از او متمشّى و ممكن باشد .
ملتفت شاك و جاهل بايد فرا بگيرد تا قصد قربت كند ، حتى اگر پس از دخول وقت ، تعليم ممكن نباشد بايد قبل از وقت فرا بگيرد تا بتواند واجب را در وقت خود انجام دهد .
در معاملات كه توصلى هستند و قصد قربت لازم ندارند نيازى به تعلّم قبل از عمل نيست بلكه اگر در حين انشاى معامله هم فرا بگيرد كفايت مىكند . به همين دليل امام راحل در متن فرموده است :
قدر مسلّم اين است كه « حين ايقاع المعامله » واجب و حرام را بشناسد ، و بلكه حتى اگر انشاى معامله كرده و پس از معامله دچار ترديد شده است ، تعلّم احكام واجب است . البته پس از معامله گاهى در صحت و فساد آن شك دارد كه تعلّم بعدى هم كفايت مىكند ، ولى گاهى در اصل حلّيت و حرمت انشا و ايقاع معاملهاى شك دارد كه در اينجا حق ندارد بدون تعلّم وارد معامله شود . و احتياط واجب در ترك است ؛ به همان دليل كه دفع عقاب محتمل واجب است .
ب ) تعلّم احكام ويژه تجارت و معامله
تمام مطالبى كه در بحث اوّل ذكر شد در اين بحث نيز جارى و سارى است ، زيرا بحثها كلى بود و اختصاص به عبادات و غير معاملات نداشت ؛ تنها چند نكته است كه در مورد تعلّم مسائل معاملات بايد ذكر شود .