مقدمهء واجب ، وجوب و لزوم عقلى دارد يا به مناط حكم عقل به قبح تفويت است يا اينكه از باب حكم عقل به وجوب دفع ضرر ( عقاب ) محتمل است كه مجرد احتمال عقلايى تكليف ، مساوق است با احتمال عقاب و عقل مستقل است به لزوم كسب مؤمّن از عقاب ، و تا حجتى به دست نياورد معذور نخواهد بود ؟
نظر امام راحل در كتاب البيع همين است و مىفرمايد :
ففي المقام يمكن أن يقال : إنّ الاشتغال مثلًا بالتجارة « 1 » التي فيها محرّمات وواجبات ، لا يؤمن معه من العقاب ، فلابدّ من تركه ، ولو أراد الاشتغال بها ، يحكم العقل بوجوب التعلّم ، ليأمَنَ مِن العقاب ، فالوجوب هاهنا ، كوجوب الفحص عقلًا عن طعام يريد أكله ، ولا يأمن من كونه مسموماً . . . . « 2 »
اين بحث نيز در علم اصول مطرح شده است .
3 . وجوب عينى تعلّم احكام
وجوب تعلّم احكام محل ابتلا ، از نوع وجوب عينى است و فرا گرفتن احكام مورد ابتلا - به حكم عقل - بر هر فردى واجب است . به همان دليل كه احتمال حرمت يا وجوب مىدهد ، به دنبال آن احتمال عقاب مىآيد و دفع ضرر محتمل و كسب مؤمّن از عقاب و تحصيل حجت عقلى يا شرعى واجب است .
4 . مكفى بودن شناخت تقليدى
در باب تعلّم واجب و حرام الهى شناخت تقليد هم كفايت مىكند و لزومى ندارد از روى اجتهاد و استنباط باشد ، زيرا لزوم معرفت علمى و استدلالى و اجتهادى از منابع و ادلّهء تفصيلى براى همه مستلزم عسر شديد و حرج اكيد است كه به قانون نفى عسر و حرج برداشته شده است ، و بلكه مستلزم اختلال نظام معاش مردمان است كه قطعاً مرضى شارع مقدس نيست ؛ و بلكه براى بسيارى از انسانها مقدور نيست و توان لازم براى كسب ملكهء اجتهاد و استنباط را ندارند ؛ بهويژه در عصر ما كه دامنهء علوم پايه و مبادى اجتهاد و مخصوصاً قواعد اصولى ، بسيار عميق و گسترده است و بسيارى از
هامش
( 1 ) . يعنى اختصاص به تجارت ندارد در غير تجارت هم مطلب همين است .
( 2 ) . كتاب البيع ، ج 3 ، ص 589 .