كتاب : در بعضى از عبارات كلمهء « كتاب » ذكر نشده و مستقيماً حفظِ خودِ ضلال و استنساخ آن مطرح شده كه مقصود ، موجب ضلالت است خواه قول باشد ، خواه نوشته ، نوار ، فيلم ، سىدى يا . . . . نوشته هم خواه كتاب باشد ، خواه مجله يا روزنامهاى كه سبب انحراف و گمراهى انسان مىگردد . در نوع عبارات اگرچه « كتاب » ذكر شده است ، ولى قطعاً موضوعيت ندارد و شامل مقاله و مجله و روزنامه و فيلم و . . . مىشود و اگر در كلام مشهور ، لفظ كتاب آمده است از اين باب است كه در آن زمانها مجله و روزنامه و نوار و . . . وجود نداشته است و به هر حال هر چيزى كه سبب ضلالت باشد يا براى آن تهيه شده باشد مشمول عنوان است مخصوصاً كه در لسان ادلّه هم تنها در يك روايت لفظ كتاب آمده و فرموده است : « احرق كتبك » ؛ « 1 » و در ساير ادلّه ، سخن از مادهء فساد و قول زور و لهو الحديث و مانند آن است كه غير كتاب را نيز شامل مىگردد .
ضلال : در لغت عرب سه معنا دارد :
1 . به معناى گمراهى - كه ضد هدايت و ارشاد است - همين معنا بيشتر اراده مىشود ؛
2 . به معناى گمشده است ؛ مثل مال گمشده ، حيوان گمشده كه نامش « ضالّه » است .
3 . به معناى باطل و لغو و لهو ، يعنى چيزى كه هيچ غرض صحيح عقلايى ندارد .
در مورد بحث ما ضلال به معناى اوّل منظور است . لفظ كتب به ضلال اضافه شده است . در اين مركب ناقص چهار احتمال متصور است :
1 . كتب ضلال يعنى كتب مشتمل بر مطالب باطل و لغو و فاقد غرض عقلايى كه صرفاً جهت سرگرمى نوشته شده است مثل نوع كتابهاى قصه و داستان تخيلى و غير واقعى و سرگرم كننده .
2 . كتب ضلال يعنى كتبى كه مشتمل است بر مطالبى كه موجب گمراهى عوام انسانها مىشود ولو صاحب كتاب قصد اضلال نداشته باشد و مطالب كتاب هم باطل و كذب و خلاف حق و واقع نباشد ولى به گونهاى است كه خواننده ، قدرت درك و
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 11 ، ص 370 ، ح 1 .