قال سألت ابا عبدالله ( ع ) عن قوله عزوجل :
وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ
قال : « قول الزور الغناء » . « 1 »
2 . صحيحهء هشام از امام صادق ( ع ) در مورد آيهء
فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ ، وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ
فرمود :
« الرجس من الأوثان : الشطرنج ، وقول الزور : الغناء » . « 2 »
دلالت هر دو روايت پر واضح است و نيازى به بيان ندارد .
اشكال بر دليل 2 : در آيه روى « قول زور » تكيه شده است . زور در لغت به معناى ميل و انحراف از حق است . كذب قول زور است ، چون از جهت خودش ( صدق ) منحرف است ، ظلم قول زور است چون از حق و عدل منحرف است و . . . . خلاصه اينكه قول زور به كلام باطل اطلاق مىشود و متفاهم عرفى كلام باطل به اعتبار مدلول آن است مثل كذب ، شهادت ناحق ، افترا ، تهمت ، و . . . . پس قول زور يعنى كلام باطل . پس ، از مقولهء كلام است كه بر خود آن اطلاق مىشود و غنا - چنان كه تعريف آن خواهد آمد - از مقولهء كيفيات مسموعه است و در واقع كيفيتى است در صوت كه موجب طرب و رقص و پاىكوبى و متناسب با مجالس لهو و لعب است ، يا صوتى است كه مكيف به كيفيت خاص باشد و در يك كلام ، آواز مخصوصى است كه داراى لحن و آهنگ ويژهاى است كه مناسب مجالس جشن و طرب است .
در نتيجه قول زور و غنا از دو مقوله هستند و ميان آنها مباينت است « 3 » .
با توجه به اين مطالب چگونه ممكن است از قول زور ، غنا اراده شود ؟ آيا اين تفسير به مباين نيست ؟
جواب اشكال : اوّلًا بر اساس قواعد ادبيات عرب و اصول فقه پاسخ مىدهيم : پنج احتمال در آيه وجود دارد :
هامش
( 1 ) . همان ، روايت 2 .
( 2 ) . همان ، ص 310 ، ح 26 .
( 3 ) . ميان آن دو عموم من وجه است و تباين جزئى دارند : گاهى كلام ، باطل و قول زور است ولى غنا نيست ، مثلًا كسى بدون آهنگ مخصوص دروغ بگويد يا مؤمنى را هجو كند . و گاهى غنا هست و كلام باطل نيست ، مثل غنا در كلام حق ( قرآن ) و دعا و مرثيه . گاهى هم هر دو مجتمع مىباشند مثل اينكه كسى كلام باطلى را با آهنگ غنا بخواند .