توافق قبلى . مثل اينكه مشترى كنيز آواز خوان را به مبلغى خريدارى مىكند كه بخشى از ثمن ، در برابر صفت غنا در آواز خوان بودن اوست و جهت حرام هم دخيل است ؛ اگرچه بخش مهم ثمن ، در برابر خود ذات كنيز است . اين صورت در متن تحرير مطرح نشده است ، ولى شيخ اعظم و ديگران آن را بررسى كردهاند .
4 . قصد متعاملين استفادهء حرام نيست و لااقل قصد فروشنده اين نيست ، تبانى قبلى هم نكردهاند ولى فروشنده يقين دارد كه مشترى از اين متاع در جهت حرام استفاده خواهد كرد . مثلًا باغدار مسلمانى براى فروش انگورها و رسيدن به پول اقدام مىكند ، ولى خريدار كسى است كه كارش شراب ساختن است ، يا در خصوص اين معامله دنبال شراب درست كردن است . حتى ممكن است هنگام اين معامله قصد شراب ساختن نداشته باشد ولى فروشنده يقين دارد كه خريدار به زودى تصميم خواهد گرفت و انگورها را شراب خواهد ساخت .
همهء اين چهار صورت كه در مورد بيع بود در مورد اجارهء متاعهاى مزبور هم مطرح است و با چهار صورت بيع هشت صورت پديد مىآيد ، و در هر كدام از صور از نظر حكم تكليفى ( حرمت معامله ) و حكم وضعى ( صحت و بطلان معامله ) بحث مىشود ، كه شانزده صورت مىشود .
بررسى حكم اجاره و بيع موارد مزبور
صورت اوّل و دوم : بيع انگور فقط به قصد شراب درست كردن يا بيع چوب فقط براى بت ساختن با تصريح به انتفاع حرام در متن عقد ، آيا حلال است يا حرام ؟ بر فرض حرمت آيا فاسد است يا خير ؟
دلايل حرمت و فساد بيع متاع به قصد استفادهء حرام با تصريح به قصد مزبور :
دليل اوّل : اجماع . پيشتر ، اين دليل بررسى شد كه ناتمام بود .
دليل دوم : آيهء تحريم تعاون بر گناه و ظلم :
وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ .
« 1 »
شيوه استدلال : بيع انگور يا چوب با قصد گناه يكى از مصاديق اعانت بر گناه و
هامش
( 1 ) . مائده ( 5 ) : 2 .