( فرع ) ( اختلاف متعاقدين )
بطور كلّى متعاقدين يا هر دو مجتهدند و يا هر دو مقلّدند ، و يا يكى مقلّد و ديگرى مجتهد است . و در هريك از سه صورت يا در شرايط صيغهء عقد اتّفاق نظر دارند [ مثلا هر دو معتقدند كه بايد عقد به عربى باشد ، ماضى باشد ، ترتيب و . . . ] و يا در شرايط صيغه اختلاف دارند [ يكى از طرفين از روى اجتهاد يا تقليد ، عربيّت را شرط مىداند و ديگرى شرط نمىداند و عقد فارسى را هم تجويز مىكند و . . . ]
آنجا كه طرفين اتّفاق نظر داشته باشند ، حكم روشن است . و آن اينكه : بايد عقد را با شروطى كه قبول دارند انشاء كنند و گرنه به عقيدهء خودش ، عقد او باطل بوده و اثر نخواهد داشت .
و امّا آنجا كه اختلاف دارند ، آيا هركدام مىتواند به رأى و اعتقاد و مقتضاى مذهب خويش عمل كند ، و در مقام انشاء بدان اكتفا كند ؟ يا حق ندارند هركدام به سليقهء خود انشاء نمايند بلكه بايد به مشتركات و فرد متيقن و قدر جامع كه هر دو قبول دارند ، انشاء نمايند ؟ سه نظريّه مطرح است :
1 - جواز اكتفا مطلقا : يعنى هركدام مجازند كه به مقتضاى مذهب خويش