موالات در باب استثناء توجّه نكرده تا اين مورد را بر آن اصل منطبق بكند يا نه ]
پس سخنان شهيد اوّل از جهات مختلف مورد بررسى قرار گرفت .
قوله : ثمّ انّ : برفرض كه در عقود و مانند آن از امور تدريجى [ نماز ، اذان ، قرائت و . . . ] موالات شرط باشد معيار و ضابطه در موالات چيست ؟ كجاها موالات هست و كجاها نيست ؟ موالات عقلى كه به دقّت عقلى ايجاب و قبول بههم چسبيده باشند و ذرّهاى فاصله نباشد ، معتبر نيست . موالات شرعى هم كه شارع حدّ و حدود موالات را مشخّص نمايد ، منتفى است . پس ملاك موالات عرفى است و مسأله موكول به عرف است و تشخيص عرف در اينجاها ملاك است .
قوله : و يظهر : ما گرچه موالات عرفى را پذيرفتيم [ البته فى الجمله ] ولى از روايت سهل ساعدى كه قبلا در رابطه با تقديم قبول بر ايجاب آورديم ، استفاده مىشود كه فصل به اجنبى آن هم فاصله طولانى ميان ايجاب و قبول جايز است . [ زيرا بدنبال زوّجنى گفتن از سوى صحابى ، رسول خدا صلى اللّه عليه و آله از او چند سؤال كرد و او به ترتيب جواب داد در پايان رسول خدا صلى اللّه عليه و آله فرمودند : زوجتكّها . . . ]
البته فصل ميان ايجاب و قبول بنابر احتمال مشهور بود كه : قبول همان لفظ زوجّنى است و لفظ ديگرى به عنوان قبول بدنبال ايجاب رسول خدا صلى اللّه عليه و آله نيامده باشد .
ولى بنابر احتمالى كه سابقا داديم كه : از كجا صحابى به همين زوجّنى اكتفا كرده ؟ شايد بدنبال زوجتكّ از سوى پيامبر صلى اللّه عليه و آله ، وى قبول را انشاء كرده است . كه طبق اين احتمال فصل طويل مطرح نيست .
قوله : و لعّل : شيخ مىفرمايد : شايد اين [ فصل طويل ] نيز موهن و نقطه ضعف ديگرى
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 537
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٣٧