2 - قوله : مضافا : از مشهورات تاريخ است كه امام حسن مجتبى عليه السّلام در پارهاى از جنگها شركت داشته [ و عن بعض التواريخ ان عمر لما رأى المغلوبية فى عسكر الاسلام فى غالب الاسفار و الاوقات ، استدعى عليا عليه السّلام ان يرسل الحسن عليه السّلام الى محاربة يزدجرد فاجابه و ارسله ، و حكى انه ورد رى و شهريار ، و فى المراجعة ورد قم و ارتحل منها الى كهنك ، و منها الى اردستان ، و منها الى قهبان ، و منها الى اصفهان و صلى فى المسجد الجامع العتيق و . . . « 1 »
و با حضور معصوم ، فتوحات صورت گرفته ، و حضور امام حسن عليه السّلام هم به امر على عليه السّلام بوده ، پس معلوم مىشود كه امام عليه السّلام به اين فتوحات ، راضى بوده و آنها را امضاء كرده است .
و شرط دوّم كه فتح به اذن امام عليه السّلام باشد ، احراز مىشود .
البته اين شاهد ، قابل مناقشه است زيرا كه شايد شرائط سخت تقيّه ايجاب مىكرد كه امام على عليه السّلام ناچار شود از گسيل داشتن امام حسن عليه السّلام و اين اعزام ، نشانهء رضايت به اين امر نيست . ]
3 - برخى از خواصّ ياران امير عليه السّلام در امر و كار آنان [ خلفاء ] وارد شده بودند [ مثلا سلمان فارسى ولايت و استاندارى مدائن را پذيرفته بودند و ] جناب عمّار ياسر امير لشكر شده بود . و با شناختى كه از امثال سلمان و عمّار داريم ، بدون نظر امام عليه السّلام وارد در اين امور نمىشدند و تسليم محض در برابر على عليه السّلام بودند ، پس قبولى امارت عسكر و فرماندهى لشكر ، يعنى رضايت امام عليه السّلام به اين امر ، يعنى رضايت او به فتوحات و جنگها و . . . پس باز هم رضايت امام محرز شد ، و فتح با اذن امام عليه السّلام بوده و ارض مذكور ، ارض خراجى خواهد بود .
4 - صحيحهء محمد بن مسلم از امام باقر عليه السّلام : راوى مىگويد : از امام
هامش
( 1 ) جواهر الكلام ج 21 ص 161 .