حقوق مستحبّه دانستيد پس جملهء يقضى له عليه چه مفهومى دارد ؟ شيخ مىفرمايد : آن هم به معناى اين نيست كه مراعات نكردن پارهاى از حقوق مذكور ، روز قيامت مؤاخذه و عقاب دارد بلكه بدين معنى است كه : مراعاتكنندگان حقوق در قيامت از جايگاه و منزلت رفيعى برخوردارند ، و مراعات نكننده از آن درجات محروم است نه اينكه در دركات مغموم و گرفتار باشد .
قوله : ثم ان : آيا هر مؤمنى [ به صرف اينكه نامش مؤمن و شيعه اثنى عشرى است . ] اين حقوق را بر مؤمنين ديگر دارد يا مؤمنى كه خود اهل مراعات و مواظبت باشد ؟
شيخ اعظم ره مىفرمايد : ظاهر اخبار حقوق اگرچه عامّ است و كلّيه مؤمنين را مىگيرد ولى جا دارد كه آنها را تخصيص زده و بگوييم : حقوق مذكور مخصوص برادر مؤمنى است كه خود درد آشنا است يعنى حقوق برادران ايمانىاش را مىشناسد ، و حتى الامكان آنها را انجام مىدهد و ادا مىكند . و امّا مؤمنى كه حقوق ديگران را تضييع نموده و ناديده مىگيرد نسبت به او مراعات حقوق اينهمه تأكيد ندارد و اگر كسى مراعات نكرد ، روز قيامت مطالبه ندارد بلكه مىگوييم : تو خود چون مراعات نكردى ما نيز نكرديم .
قوله : لتحقّق : دليل تخصيص مذكور سه امر است :
[ 1 - آيه شريفه : و من اعتدى عليكم فاعتدوا عليه به مثل ماعتدا عليكم ، و لكم فى القصاص حياة ، جزاء الاسائة مىتواند اسائه باشد چه اينكه جزاء احسان احسان است ]
2 - تقاص و تهاتر قهرى : همانطور كه در باب اموال اين قاعده وجود دارد كه اگر شخصى اموال شما را نمىدهد [ طلب شما را ، امانت شما را ، مبيع شما را ، ثمن شما را و . . . ] شما مىتوانيد متقابلا به مقدار مالى كه نزد او داريد از اموال
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 399
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٩٩