يعنى ايجاد صورت حيوانات و غيره را شامل است اعمّ از مجسّمهء آنها يا مجرّد نقاشى كردن آنها ، و شايد روى همين اصل مرحوم شيخ در عنوان بحث كلمهء تصوير را اختيار كرده است .
با حفظ اين نكته مىگوئيم : تصوير گاهى تصوير روحانى يعنى موجودات داراى روح ، يعنى حيوانات است اعمّ از انسان و غيره [ كلمهء روحانى در اصل لغت به معناى ذى الروح است و در اينجا مراد همين است ، ولى در اصطلاح متأخرين روحانى به علماء دين اطلاق مىگردد و در لسان روايات به آنها علماء و فقهاء و . . . اطلاق شده است . ] و گاهى تصوير غير حيوانات يعنى جمادات و نباتات ، و اجرام سماوى و اجسام ارضى است ، و در هريك از دو صورت گاهى همراه با تجسّم يعنى مجسّمهسازى است و گاهى بدون تجسّم يعنى مجرّد نقّاشى كردن است . پس در مجموع چهار صورت در مسئله وجود دارد كه بايد احكام اينها بيان شود :
سؤال : آيا تصوير مطلقا حرام است ؟ يا مطلقا جايز است ؟ يا تفصيل در كار است ؟
از صدر و ذيل فرمايشات مرحوم شيخ سه نظريّه مستفاد است :
نظريّه اوّل - تفصيلى كه خود شيخ ره معتقد است و آن اينكه :
تصوير صور حيوانات و ذوات الارواح مطلقا [ با تجسّم و بدون آن ] حرام است و تصوير صور جمادات و نباتات مطلقا جايز است ، و اين تفصيل را در سه مرحله بيان مىكنند :
الف : مرحلهء اوّل : ساختن مجسّمهء حيوانات [ انسان يا غيره ] حرام است ، و از حيث نصوص و فتاوى در آن نزاعى نيست ، يعنى مصداق كامل اطلاقات و عمومات و خصوصات و قدر متيقن از آنها همين فرض است كه بهاتفاق كلمه از سوى فقهاء تحريم شده است و در يك كلام مجسّمهسازى در اسلام حرام
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 490
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٩٠