كرده است ، و با وجودى كه « 1 » تمام انبياء و ملل حقّه در مقاصد كلّيّه و اصول دين كه مدار نجات ابدى بر آن است ، باهم متّحد و به يكديگر مصدّقند ، با اين همه ، به هر امّت موافق محيط و استعداد مخصوص آن ، احكام و هدايات خاصه عطا فرموده ؛ درين آيت ، به سوى اين اختلاف فرعى اشاره مىباشد . از يك حديث بخارى كه مىفرمايد : همه پيغمبران باهم برادران علاتى مىباشند ، يعنى از پدر يكى و از مادر مختلف ؛ نيز همين مطلب است كه اصول همه واحد است و فروع مختلف ؛ و چون در توليد فرزند ، پدر فاعل و مفيض و مادر قابل و محلّ افاضه مىباشد ، در آن نيز يك اشاره لطيف است به اين طرف كه اختلاف شرايع سماويّه مبنى بر قابليّت و استعداد مخاطبين است ، ورنه در مبدأ فيّاض هيچگونه اختلاف و تعدّدى موجود نيست ؛ سرچشمهء تمام شرايع و اديان آسمانى واحد ، و همان ذات و علم ازلى بارى تعالى است .
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ
و اگر خواستى خدا ، گردانيدى شما را يك امّت ؛ و ليكن خواست كه بيازمايد شما را در آنچه به شما داده است .
تفسير : تا كيست از شما كه بر مالكيّت مطلقه و علم محيط و حكمت بالغهء خداوند يقين كند ، و هر حكمى تازه را حقّ و صواب داند ، و به طوع و رغبت قبول كند ، و مانند غلام وفادار در مقابل هر حكم جديد گردن نهد ، و آماده باشد ؟
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ
پس شتاب كنيد بسوى نيكوكارى ؛
تفسير : در اختلاف شرايع دينيّه به كج بحثى و قيل و قال وقت خويش را ضايع مگردانيد .
كسانى كه ارادتمندان وصول الى اللّهاند ، بايد در حيات عملى جدّ و جهد نمايند ، و در تحصيل
هامش
( 1 ) . با وجود آنكه