مدينه بازگشت ؛ و خبر ارتداد مردم آن قبيله را در مدينه شايع نمود ، و در نتيجه غلط ثابت شد .
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا
( 83 )
و اگر نمىبود فضل خدا بر شما و رحمت او ؛ البتّه متابعت مىكرديد شيطان را مگر اندكى .
تفسير : اگر خداوند ( ج ) به فضل خويش به اصلاح و تهذيب شما احكام نمىفرستاد ، و در هر موقع به مقتضاى ضرورت شما را هدايت و تنبيه نمىفرمود ؛ چنان كه در اين موقع شما را امر فرموده است كه به پيغمبر ( ص ) و رؤساى مسلمين رجوع نمائيد ؛ جز چند نفر خواص كه عقل تمام و ايمان كامل دارند ، ديگران گمراه مىشديد ! شما اين همه تنبيهات را انعام الهى ( ج ) بدانيد ، و آن را انجام دهيد و به شكرش بپردازيد .
فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا
پس قتال كن در راه خدا ، تكليف كرده نشدهاى مگر خودت ، و ترغيب كن مسلمانان را ؛ نزديك است كه خدا بازدارد جنگ كافران را ؛
تفسير : اگر منافقان و مسلمانان ضعيف العقل كه در فوق ذكر شدند از پيكار با كافران بترسند ، اى پيغمبر ، تو تنها از جهاد درنگ منما ؛ خدا مددگار تست ؛ به مسلمانان تأكيد كن ؛ با اين همه به كسى كه از همراهى تو مىگريزد اعتنائى مكن ؛ اميد است خدا كافران را از جنگ باز دارد .
فايده : هنگامى كه اين آيت فرود آمد ، پيغمبر ( ص ) فرمود : اگر هيچكس با من نيايد من