مىدهند ؛ و اى محمد ( ص ) ترا مانند پيغمبران ديگر بر اينها - يعنى بر امّت خودت - گويندهء احوال و گواه مىگردانيم . احتمال مىرود كلمهء
« هؤُلاءِ »
جانب پيغمبران سابق يا كفّار مذكور فوق اشاره باشد ؛ پس اگر مراد انبياء باشد ، مطلب اين است كه حضرت پيغمبر ( ص ) بر صداقت انبياى گذشته گواهى مىدهد ، وقتى كه امّتهايشان آنها را تكذيب كنند ؛ و اگر مراد كافران باشند ، مطلب اين است : هنگامى كه پيغمبران گذشته بر كفر و فسق كافران و فاسقان امّت خود گواهى دهند ؛ اى محمّد - صلعم - تو نيز بر اعمال بد آنها گواه خواهى بود ، تا فساد آنها بدرستى ظاهر گردد .
يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً
( 42 )
آن روز ، آرزو كنند كسانىكه كافرند و فرمان نبردهاند پيغمبر را ، كاش برابر شود به ايشان زمين ؛ و پوشيده نتوانند از خدا هيچ سخنى را .
تفسير : در آن روز كه گواه احوالات هر امّت خواسته مىشود ؛ كافران و گنهگاران آرزو مىكنند كاش به زمين يكسان و به خاك مخلوط مىبوديم ، و نابود مىگرديديم ، تا امروز حشر نمىشديم ؛ و از ما حساب و كتاب نمىشد ! امّا ، نتوانند از خدا ( ج ) چيزى را پنهان دارند ؛ زيرا ذرّهذرّه شمار خواهد شد . در اوّل اين سوره ، به مسلمانان تأكيد شده بود كه حقّ خويشاوندان و زن و شوهر را بپردازند ؛ و از اتلاف حق و رسانيدن نقصان به مردم نهى فرموده ، به زشتى گناه مطلع نموده ؛ بعد از آن
« وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً »
گفته ، و ارشاد كرد كه با خويشاوندان و يتيمان و بينوايان احسان و سلوك نمايند ؛ و در ذيل آن از تكبّر و خودخواهى و بخل و ريا تهديد كرد ؛ زيرا ، اينها معايبى است كه انسان را از اداى حق و سلوك با مردم بازمىدارد .
اكنون ، در پايان احكام ، به مؤمنان خطاب صريح نموده ، و خاص دربارهء نماز تأكيد فرموده كه بهترين و عالىترين عبادات است . در شريعت ، اهتمامى كه دربارهء نماز شده ، و چنانكه احكام و شرايط و آداب آن به تفصيل بيان شده ، به هيچ عبادتى چنان اهتمام نگرديده است ؛ و در دو چيز بيشتر تأكيد شده كه در امور متعلّقهء نماز از همه اهمّ ، و بر نفس دشوار مىباشد « 1 » ، و براى
هامش
( 1 ) . دشوارتر مىباشد .