الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ
آنان كه ياد مىكنند خدا را ، ايستاده و نشسته و بر پهلوى خويش خفته ؛
تفسير : در هيچ حال از ياد خدا ( ج ) غافل نمىباشند ، و ذكر او تعالى همه وقت به دل و زبانشان جارى است ؛ چنان كه در حديثى از عايشهء صدّيقه ( رض ) در باب رسول اللّه آمده : « كان يذكر اللّه على كلّ أحيانه » . نماز هم بزرگترين ذكر است ؛ بنابرآن ، آن حضرت ( ص ) فرموده : اگر كسى ايستاده خوانده نتواند ، نشسته بخواند ؛ و اگر نشسته نتواند ، دراز كشيده بخواند . در بعض روايات آمده ، شبى كه اين آيت نازل شد ، رسول كريم - صلّى اللّه عليه و سلّم - در حال ايستادن ، نشستن و دراز كشيدن ، خدا را ياد مىكرد و مىگريست .
وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ
( 191 )
و فكر مىكنند در پيدايش آسمانها و زمين ؛ مىگويند : اى پروردگار ما ، نيافريدى اين را عبث ؛ پاكى است ترا از همه عيبها ؛ پس نگهدار ما را از عذاب دوزخ .
تفسير : پس از فكر و ذكر ، گويند : خدايا ، اين كارگاه عظيم و بىكران را به عبث نيافريدى كه مقصدى در آن نباشد ؛ يقينا سلسلهء اين انتظامات عجيب و شگفتانگيز بايد به يك نتيجهء بزرگ و جليل منتهى شود ! گويا ، در اينجا ذهن آنها سوى آخرت منتقل شده است كه فى الحقيقت نتيجهء آخرين حيات موجودهء اين جهان مىباشد . از اينجهت ، براى نجات خويش از عذاب دوزخ دعا مىكنند ؛ و در ميان ، به تسبيح و تنزيه حضرت الهى ( ج ) پرداخته ، اشاره