مىشود .
يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا
پنهان مى دارند در دلهاى خويش آنچه راى آشكارا نمى نما يند به تو ؛ مى گويند : اگر مى بود به ما از اين كار چيزى ؛ كشته نمى شديم در اين جا !
تفسير : آنچه در دل هاى خويش مخفى داشتند ، اين بود كه
« هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ »
گفته ، و اين راى در دل داشتند ، يا ممكن است از مسلمانان راسخ العقيده جدا شده با يكديگر خود اظهار كرده باشند كه چون مسلمانان در ابتدا رأى ما راى نپذيرفتند ، و به قول چند جوان بى تجربه ، از مدينه خارج شدند ؛ جنگ كردند ؛ در آخر به دهان خود خوردند ! اگر ما اختيارى مى داشتيم ؛ و مشورت ما عملى مى گرديد ، چرا اين قدر خساره « 1 » مى رسيد ؟ و چرا چندين برادران ما كشته مى شدند ؟ ! اكثر منافقين ، نسبا با انصار مدينه خويشاوندى داشتند ؛ و ازين جهت ، در
« ما قُتِلْنا هاهُنا » ؛
قتل آنها راى قتل خود گفتند ؛ يا مطلب اين است كه اگر بر و فق گفتة محمد فيروزى نصيب مسلمانان مى بود ، چرا اين قدر كشته و مجروح مى شديم .
تنبيه : ظاهرا معلوم مىشود كه منافقان اين سخنها راى در مدينه گفته باشند ؛ زيرا ، عبد الله بن ابى پيش از شروع جنگ با جمعيت خود به مدينه بازگشته بود ؛ در اين صورت اشارت
« هاهُنا »
به وجه قرب ، جانب احد مىشود ؛ اما ، از بعضى روآيات ثابت مىشود كه منافقى به نام معتب بن قشير در ميدان جنگ اين سخنان راى گفته بود ؛ در آن صورت ، شايد بعضى از منافقان بنابر مصلحتى با عبد الله بن ابى برنگشته باشند ؛ و الله اعلم .
قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ
بگو : اگر مى بوديد در خانه هاى خويش ، هر آئينه برون مى آمدند كسانى كه مقدر شده
هامش
( 1 ) . خسارت