كشتىها كه براى سود مردم در دريا حركت مىكند ؛ فرود آمدن باران از آسمان كه زمين را سرسبز مىسازد ، و بوسيله آن سلسلهء توالد و تناسل در همه حيوانات پديد مىآيد ؛ وزيدن بادها از جهات مختلف ؛ پديد آوردن ابرها ميانهء زمين و آسمان ؛ الحاصل ، در تمام اين چيزها ، آيات وحدت و توانائى و حكمت و مهربانى وى پديدار است ، و اين آيات عظيم را جز خداوندان فكر و اصحاب دانش درنيابند . در
« لا إِلهَ إِلَّا هُوَ »
ثبوت توحيد ذات و در
« الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ »
ثبوت توحيد صفات و در
« إِنَّ فِي خَلْقِ
- الآية » ثبوت توحيد افعال او تعالى است كه شبهات مشركان را ترديد مىنمايد . « 1 »
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً
و از مردمان كسى است كه مىگيرد به جز خدا همتايان را .
تفسير : در نوع انسان ، با وجود آنكه داراى خرد و شعور است و بر عامّه مخلوقات برترى دارد ، كسانى پيدا مىشوند كه ديگران را با خدا شريك و انباز مىگيرند .
يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ
دوست مىدارند ايشان را مانند دوستى ايشان خدا را ؛
تفسير : به حضرت خداوند ديگران را در اعمال و افعال جزئيّه تنها انباز نمىگيرند ؛ بلكه اين پندار باطل خويش را به سر حدّ عشق و محبّت رسانيدهاند كه بنياد اصلى صدور اعمال بر آن است ، و اين بلندترين مرتبهء شرك مىباشد ؛ شرك اعمال نسبت به آن ناقص ، و اثر آن است .
وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ
و كسانى كه ايمان آوردهاند قوىترند در محبت مر خدا را ؛
تفسير : عشق مؤمنان با خدا از دوستى مشركان به معبودان آنها بيشتر و استوارتر است ؛ محبّت مشركان در مصائب اين جهان زائل مىگردد ، و هنگام مشاهدهء عذاب آخرت از معبودان
هامش
( 1 ) . رد مىكند و دفع مىنمايد