5 -
عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ
در سورهء تكوير خوانديم :
عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ
اين آيه جواب « اذا » ها ، است ، ظاهرا منظور از « ما قدمت » اعمالى است كه انسان پيش از مرگ كرده است و از « ما اخرت » آثارى است كه در دنيا از خود باقى گذاشته است ، نظير :
إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ
يس / 12 ، نظير اين آيه است آيه
يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ
قيامة / 13 .
در اين زمينه روايات زيادى داريم كه : هر كس سنّت خوبى در دنيا از خود بگذارد ، به اندازه پاداش آنان كه به آن سنّت عمل كردهاند ، خدا به او پاداش خواهد داد ، آنها هم پاداش خود را به طور كامل دريافت خواهند كرد و هر كه سنت بدى از خود بگذارد ، به اندازه گناه كسانى كه به آن سنت عمل كردهاند ، پيش خدا گناه خواهد داشت ، آنها هم سزاى گناهشان را به طور كامل خواهند ديد .
طبرسى رحمه اللَّه در ذيل آيه از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله نقل كرده :
« فقال النبى من استن خيرا فاستن به فله اجره و مثل اجور من اتّبعه غير منتقص من اجورهم شيئا و من استن شرا فاستن به فعليه مثل وزره و مثل أوزار من اتبعه غير منتقص من أوزارهم »
اين روايت در الميزان از « در منثور » نقل شده و همين مضمون در اصول كافى باب « ثواب العالم و المتعلم » در زمينهء تعليم هدايت و تعليم ضلالت از حضرت باقر و حضرت صادق صلوات اللَّه عليهما نقل شده است .
به هر حال ، اين آيه نظير
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ . . .
آل عمران / 30 ، است ، منظور از « نفس » جنس نفس و شامل همه است و غرض از
عَلِمَتْ نَفْسٌ
حاضر شدن اعمال است نه فقط دانستن آنها اگر ميان
إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ . . .
و
عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ
علّيت وجود داشته باشد ، مراد آن مىشود كه آمدن قيامت همه چيز را متحول و منقلب خواهد كرد اعمال را نيز كه به صورت نيروها بودهاند به ماده مبدل كرده و مجسم خواهد نمود .